Prikaz knjige „Pozorišna posla“ Vladete Jankovića: Drama i pozorište za početnike

Univerzitetski profesor u penziji i dugogodišnji predavač uporedne istorije evropske drame Vladeta Janković (1940) široj javnosti poznat je kao pisac brojnih knjiga u kojima se uglavnom bavio antičkom književnošću i mitovima: „Imenik klasične starine“ (1992); „Mitovi i legende“ (1995); „Antičke izreke“ (2018), „Latinski glosar“ (2021), „Bez opoziva: Poslednje reči znamenitih ličnosti“ (sa Dejanom Mihailovićem 2023).

Prošle godine Izdavačka kuća Laguna objavila je novu knjigu eminentnog profesora koja je po stilu i temi kojom se pisac bavi drugačija od njegovih prethodno objavljenih knjiga u ovoj izdavačkoj kući. Već se iz naslova, „Pozorišna posla“, može naslutiti sadržaj knjige, koja obuhvata različite oglede, prikaze i kritike u vezi sa poznatim dramama i njihovim piscima, glumcima i predstavama.

Knjiga je tematski podeljena u dve celine. U prvom odeljku pisac se bavi analizom književnoistorijskog porekla likova iz Šekspirovih dela (ser Džon Falstaf i Šajlok) i pojavom antisemitizma u „Mletačkom trgovcu“, ali i njihovim obradama u pozorištu. Istražujući poreklo sera Džona Falstafa, pisac polazi od toga da je ovaj lik formiran po uzoru na likove iz antičke komedije, ali je Šekspir prilikom stvaranja bio nadahnut i istorijskim ličnostima poput sera Džona Oldkasla, koji je bio pratilac kralja Henrija V. U ogledu o „Mletačkom trgovcu“ i antisemitizmu, pisac zaključuje da je Šekspiru kao neposredan uzor za ovo delo poslužila zbirka italijanskih priča Il Pecorone, u kojoj postoje svi elementi radnje i likovi koji se pojavljuju u „Mletačkom trgovcu“. Ova drama nastala je kao odgovor na uspeh jednog od Šekspiru konkurentskih pozorišta, koje je izvodilo dramu Kristofera Marloa „Malteški Jevrejin“. U tom periodu u Engleskoj došlo je do bujice antisemitizma, pa su Šekspiru stereotipi o Jevrejima kao najstarijim negativcima zbog istočnog greha poslužili kao uzor za stvaranje glavnog zlikovca, Šajloka, koga je sa velikim uspehom kasnije tumačio ser Lorens Olivije.

U nastavku, Vladeta Janković bavi se stvaralačkim opusom naših istaknutih pisaca Borislava Mihajlovića Mihiza, Borislava Pekića i Dragoslava Mihailovića, koje je autor ove knjige lično poznavao. Četiri originalne drame Borislava Mihajlovića objavljene su pod zajedničkim nazivom „Izdajice“, zbog zajedničkog motiva izdaje. Pisac primećuje da je Mihiz imao široko interesovanje za pitanja nacionalnog mentaliteta i sudbine, i da na svojevrstan način reinterpretira istoriju i euhemerizuje mitove. Smatra da je Mihizovo delovanje u beogradskom pozorištu podjednako značajno kao i njegovo delovanje u književnoj kritici. U ogledu „Pekić i pozorište“ Vladeta Janković bavi se jednim Pekićevim esejom o pozorištu u kome potonji piše o tome zašto se opredelio za dramsku formu. Upozorava čitaoce eseja na Pekićevu ironiju i surovu otvorenost („u određenoj fazi svog književnog razvoja, prema drami počeo je da se odnosi kao prema nekoj vrsti kante za đubre, odnosno kanalizaciji za otpatke svoje literature“). Istovremeno, Borislav Pekić je smatrao da je pisanje drama bilo neka vrsta psihološke i emotivne oduške („soba za razbijanje stakla“). U teorijskim pitanjima odnosa pozorišta i stvarnosti („Dokle, kako i da li uopšte pozorište treba da odražava ili imitira realan ljudski život?“) Pekićev odgovor je odrečan („Najzad, najbolji način da čovek gleda rđave drame je – život“).

U analizi dramskog opusa Dragoslava Mihailovića, Vladeta Janković polazi od osnovnih biografskih podataka pisca, potom njegovog proboja na književnu scenu zbirkom priča „Frede, laku noć“, za koju je dobio Oktobarsku nagradu grada Beograda 1967. godine, i objavljivanje čuvenog romana „Kad su cvetale tikve“ 1968. godine, a posle višegodišnje zabrane i objavljivanje sledećeg romana „Petrijin venac“. Navodi adaptacije Mihailovićevih drama u pozorištu i na filmu i televiziji, kao i brojne nagrade koje su dobile na domaćim i regionalnim festivalima.

Nakon ogleda o našim poznatim piscima slede ogledi o dvojici naših poznatih glumaca, Danilu Bati Stojkoviću i Ljubiši Baji Bačiću. Iz današnje perspektive iznenađuje činjenica što reditelji, kritičari i publika nisu bili naklonjeni Danilu Bati Stojkoviću. Počeci njegove karijere bili su teški i dugo je „tavorio između malih i epizodnih uloga“. U tekstu „Podsećanje na Baju Bačića“, pisac smatra da je žalosno što je glumac sa bogatom karijerom kasno i krišom počeo da se bavi pisanjem pesama, koje je poklanjao svojim prijateljima.

Treći odeljak odnosi se na teorijska pitanja o odgovornosti za pozorišnu kritiku na primeru drame „Protuve piju čaj“ Dragoslava Mihailovića (tekst „Pledoaje za odgovornu pozorišnu kritiku“), kraći istorijat političkih zabrana u našem pozorištu nakon Drugog svetskog rata i paradoksom u režiji. U prvom tekstu autor argumentovano iznosi nedostatke književnih kritičara koji su pisali recenzije navedene Mihailovićeve drame. Među tim nedostacima najviše izdvaja neobjektivnost, povremenu površnost, odsustvo argumenata i olakost u suđenju pisaca ovih recenzija. U „Ogledu o političkim zabranama u pozorištu“, Vladeta Janković se najviše zadržava na čuvenoj zabrani izvođenja drame „Kad su cvetale tikve“ Dragoslava Mihailovića i sprečavanje prvobitnog izvođenja Beketove predstave „Čekajući Godoa“. Autor knjige je analizirao delove famoznog Titovog zrenjaninskog govora u vezi sa zabranom izvođenja drame „Kad su cvetale tikve“. Završetak ovog govora predstavlja „udžbenički primer za tehniku pokretanja ideološkog pogroma“.

U ogledu „Paradoks o režiji“, Vladeta Janković se bavi pitanjem odnosa između književnog dela i njegovih obrada u pozorištu i filmu, odnosno njegovoj nadgradnji. Ukazuje na različite mogućnosti ukrštanja dobre ili loše osnove i njihove nadgradnje, kao i na to šta se dobija kao posledica raznovrsnih ukrštanja dramskih dela i reproduktivaca (reditelja, glumaca). Postavlja se pitanje u kojoj meri dramski autor ima pravo da utiče na scensko postavljanje dela. Od kraja devetnaestog veka dolazi do osamostaljivanja pozorišne režije, što je za posledicu imalo sve veće oslanjanje dramskih pisaca na reditelje. Stoga, dramski pisac „gubi vlast nad svojim delom“, što predstavlja jedan od problema sa kojima se susreće savremeno pozorište. U drugom odeljku nalaze se odlomci pozorišnih kritika koje je autor knjige napisao tokom svoje dugogodišnje karijere univerzitetskog profesora.

Vladeta Janković je svojim pronicljivima uvidima, sveobuhvatnim analizama i zaključcima dao jedan važan osvrt na svetsku i nacionalnu dramu i pozorište, kao i na teorijska pitanja koja su u vezi sa problematikom sa kojom se danas suočavaju drama i pozorište. Preporučujem ovu knjigu svim ljubiteljima pozorišta, ali i onima za koje je ova tematika terra incognita, jer će nakon pročitane knjige započeti istraživanja o mnogobrojnim imenima i događajima koja se pominju, a sigurno i pogledati neku od pomenutih predstava, prvi put ili ponovo.

Autor: Stefan Sretenović