Prikaz romana „Preobraćenik“: Kad je i nad gospodarom bilo gospodara

Treći deo istorijsko-porodične sage o dinastiji za koju se uslovno koristi prezime Višeslavić (a ponekad i Vlastimirović) najvećim se delom bavi poslednjim danima vladavine Pavla Branovića kao velikog kneza srpskih zemalja.

Saga o Višeslavićima jeste istorijska onoliko koliko je porodična, jer kao u svakom srednjovekovnom feudalnom sistemu, i sudbonosni događaji koji bi potresli sve srpske oblasti neretko su zavisili od intimnih odnosa unutar vladajuće porodice, pa je Biljana Gojković upravo kroz lične saveze i sukobe između stričeva i sinovaca, braće i sestara, zetova i tastova, slikovito i neposredno prodrla u zakulisne događaje i razgovore koji su znali da dovedu do krvavih bitaka i masovnih osvajanja.

Sa druge strane, koliko god da je „Preobraćenik“ roman o srpskoj dinastiji čiji se unutrašnji odnosi odražavaju na državnu politiku, pa i na sudbinu samog naroda, toliko je ovo i roman o balkanskim političkim i društvenim prilikama početkom desetog veka, u vreme vizantijske i bugarske paralelne dominacije nad srpskim zemljama.

Došavši na vlast zahvaljujući bugarskoj pomoći, i to zbacivši svog strica Petra Gojnikovića, veliki knez Pavle Branović i sâm će se naći u istoj opasnosti kao prethodni vladar, te će neprestano strepeti i od pobune potčinjenih velikaša, i od sve jačeg uticaja bugarskog cara.

Ne prezajući da se udruže i sa Bugarima i sa Vizantincima, Pavlovi protivnici iz redova srpskih knezova pokazaće se kao podjednaka opasnost za njegov presto koliko i vojske upućene iz Preslava i Carigrada.

Premda znaju da nevolja srpskih zemalja nije u tome što su okružene znatno moćnijim silama, nego u tome što ne uspevaju da se protiv tih sila ujedine, srpski velikaši ipak prihvataju izbor manjeg zla između vizantijske i bugarske sile, pa neretko i menjaju stranu, naglo i iznenada, u zavisnosti od aktuelnog političkog i dinastičkog trenutka.

Otuda u naslovu romana stoji reč koja bi mogla biti shvaćena u izrazito negativnom kontekstu, ali koja je za srednjovekovne prilike sasvim uobičajena pojava, i pritom je bila više pravilo nego izuzetak među velmožama i vladarima, koji su se dobrovoljno stavljali u službu jačeg gospodara kad bi to bio najlakši način da i sami zagospodare nad slabijima.

Vodeći radnju od paganskih Neretljana na zapadu, preko zidina i odaja Dubrovnika i Rasa, do bugarske prestonice na istoku, Biljana Gojković posvećuje podjednaku pažnju svakom događaju i svakom liku, čime se postepeno i strpljivo plete mreža koja se rasprostire preko celog Balkana, a čije je niti jednostavno pratiti zahvaljujući živopisnim opisima i dijalozima.

Iako su veliki knez Pavle i njegovi rođaci Pavlimir Hvalimirović (poznat i kao Belo Pavlimir) i Časlav Klonimirović svojim delovanjem i svojim stavovima istaknuti u odnosu na ostale, opet je svaki junak romana toliko bitan za razvoj same radnje da se kao kolektivni glavni junak „Preobraćenika“ može uzeti cela zemlja (ili savez zemalja), koja je zajedno sa svojim vladarima prinuđena da često menja stranu i novog vrhovnog gospodara traži u dotadašnjem neprijatelju.

Zadirući u vreme kad se vlast dobijala i čuvala pokoravanjem, roman „Preobraćenik“ i sâm doprinosi opravdanju postupaka svojih junaka, i kao književnih i kao istorijskih likova, pa koliko god na prvi pogled njihovi postupci mogu delovati nedosledno, štaviše nemoralno, i za to će se naći razumevanje čim se jasnije sagleda psihologija epohe, što je Biljana Gojković takođe omogućila svojim čitaocima.

Autor: Dušan Milijić