„Na Vrbasu tekija“: Iz fratarskog vilajeta

To je svijet pun teškog, unutarnjeg nemira, i kad se ni u jednom trenutku ne zna što će na kraju prevagnuti. Tako će biti sve dok postoje dvije suprotstavljene, nepomirljive strane koje hrane jedna drugu. Ta teška i opasna granica izvlači iz ljudi ili ono najgore ili najbolje. Tu sredine nije bilo.

I kad se zna da ovo nije napisao Ivo Andrić, jasno je da to jeste Bosna viđena očima njegovih književnih junaka, a koliko likovi i ambijent Andrićeve proze zahvaljujući svojoj autentičnosti mogu da prevaziđu dela za koja su bili načinjeni, pokazao je Josip Mlakić kroz knjigu pod naslovom „Na Vrbasu tekija“.

Ne skrivajući da već od naslova, pa preko bogatih opisa i pripovednih celina, sve do karakterizacije samih likova, gradi svojevrsnu repliku na Andrićevu prozu, Mlakić ipak daje sliku jedne Bosne koja će najvećem delu čitalaca biti pravo otkrovenje, tačnije susret sa jednim svetom koji je čak i u Andrićevim delima ostao na margini, možda i protiv volje samog pisca.

Dok je u Andrićevoj prozi, a naročito u romanima, akcenat ostao na osmanskom karakteru i osmanskom nasleđu bosanskog društva, čak i onda kad je slika bosanske varoši ili sela data iz ugla pravoslavaca i katolika, dotle je Mlakić u prvi plan istakao fratarski stalež kao svojevrsnu katoličku oazu usred Bosne pod osmanskom vlašću.

I kao što je Andrić umeo da panoramu, mentalitet, istoriju i predanja jedne sredine dočara iz ugla jednog čoveka i kroz događaje vezane za relativno kratak vremenski period (Travnik iz vremena francuskog konzula, Sarajevo iz vremena Omer-paše Latasa), odnosno kroz hroniku jedne građevine (kao što je most u Višegradu), na sličan je način i Mlakić dao presek bosanske stvarnosti tokom devetnaestog i dvadesetog stoleća. Istovremeno, kao što je Andrić kroz prelomne momente bosanskih varoši zapravo pisao o epohalnim prelomima na evropskoj političkoj sceni, tako je i Mlakić kroz iskustva znamenitih ličnosti Jajca sagledao ne samo Bosnu nego i Tursku, Austriju i Jugoslaviju kao istorijske fenomene.

U prvom delu knjige, nazvanom Na Vrbasu tekija i posvećenom bosanskom devetnaestom veku, kao centralna ličnost istaknut je fra Anto Knežević i većina je događaja ispričana iz njegove perspektive, jer pred njegovim su se očima odvijali i napori katolika za izgradnju samostana, i oružane pobune pravoslavaca, i očajnički pokušaji muhamedanaca da zadrže vlast u najzabačenijoj osmanskoj provinciji.

Drugi deo knjige, naslovljen kao Jajačka hronika, koncipiran je kao niz sećanja fra Josipa Markušića na njegove zemljake, prijatelje, saradnike i poznanike, a najvećim delom se ta sećanja odnose na neizvesne i nemirne godine sredinom dvadesetog stoleća, kada se čovek mogao najviše plašiti toga da će prestati da bude čovek.

Iako zahvaljujući svojoj formi i stilu odudara od prethodna dva dela, ipak je treći deo knjige, koji je nazvan Paučina i promaja a koncipiran kao zbirka eseja, logična dopuna i zaključak priče o jednom prostoru koji je toliko bogat istorijom da je njome postao opterećen. Takođe je ovo i Mlakićeva svojevrsna autokritika, doduše u vidu pseudodokumentarnosti, ali je i autentično čitanje Andrićevog opusa, uz neophodno preispitivanje starih tumačenja među kojima ne nedostaju ni ona koja se mogu smatrati kontroverznim.

Pristupivši na ovaj način Andrićevom delu i pomalo se poigravši stilom što je veliki pisac ostavio u amanet novim generacijama književnih stvaralaca, Mlakić je još jednom pokazao koliko je od potpunog nečitanja štetnije površno čitanje i koliko je opasno kad se iz velike istine uzmu samo delići koji će potvrditi sasvim drugačiju istinu i pritom postati izgovor za novu laž.

Autor: Dušan Milijić