Voleti Crnjanskog – povodom knjige Milisava Savića „Pepeo, pena, šapat“

Naslov romana koji zvuči kao stih otrgnut iz neke poetike eterizma ne nagoveštava da će u njemu biti stamene epske naracije već pre nečeg lakog, nežnog, lirskog. Takvo očekivanje će se pokazati i kao netačno i kao tačno. Jer, Milisav Savić se ovde, pre svega, bavi suštinom pričanja priča, samim pričanjem, a onda i pričom a pričanju, što je sve vrlo, ako ne baš epski, onda romaneskno. A eterično, lirsko i pesničko u ovom romanu očituje se prisustvom našeg najvećeg pesnika (a ništa manjeg ni pripovedača, romanopisca, esejiste, putopisca), Miloša Crnjanskog na njegovim stranicama, kao književnog junaka. Dajući mu ulogu nekog poput Danteovog Vergilija, kao pripovedača romana, koji je u velikoj meri poistovećen sa samim piscem, vodi kroz spirale njegove sospstvene naracije, Savić nastoji da predstavi večni, neugasivi dijalog između prošlosti i sadašnjosti kroz tkivo književnosti.

Da bi razumeo svoj život i put kojim je došao do sebe sadašnjeg, pripovedaču je potrebno da razgrne pepeo kako svoje prošlosti tako i prošlosti svoga pisca. Da bi to bilo moguće, on u svojoj naraciji postaje prijatelj sa Crnjanskim, onda kada je to jedino bilo moguće, sedamdesetih godina prošlog veka, u Beogradu, gde su im se na kratko putevi ukrstili. Ostvarivši kao mladi urednik disidentskog časopisa „Student“ kontakt sa namerno odbacivanim i zaboravljanim piscem, tek pristiglim iz emigracije, pripovedač postepeno otpočinje druženje sa njim iz kojeg nastaje ideja o redovnim susretima u skrovitoj kafani gde će jedan drugom pričati priče – svoje i tuđe. Ovako postavljen pripovedni okvir, otvorio je mogućnost jednog šeherezadinskog pričanja priča, koje se nadovezuju i prožimaju ali koje prkose vremenskim i prostornim omeđavanjima. Kada u takvoj pripovedačnici Crnjanski i Savić postanu savremenici i saučesnici događaja i onda kad je mlađi pisac bio tek dete i onda kada stariji pisac više nije živ, postaje jasno da pripovedač samo preko Crnjanskog i sa Crnjanskim može da razume sebe, svoje savremenike, istoriju, ideologiju, ljubav, život.

Priče koje Crnjanski priča Saviću, poznate su nam iz njegovih romana i memoarskih zapisa, a njihova uloga ovde je da podstaknu komentare i promišljanja mladog Savića koji ih sluša. Savićeve priče Crnjanskom otvaraju čitav jedan svet, od zavičajne Raške i mutnog Ibra polovinom 20. veka, preko šezdesetosmaškog Beograda, profesura u Firenci i Londonu, do diplomatije u Rimu devedesetih godina. Iz tog sveta izniče spektar likova čije su sudbine na različite načine povezane sa pripovedačem Savićem. Crnjanski, međutim, nikada nije samo slušalac tih priča. On u njima učestvuje, upoznaje se sa junacima, nekad ih komentariše i „gura“ radnju njihovih priča napred, nekad im poklanja neke moguće a nedogođene ishode njihovog životnog puta. Jedna od takvih intervencija velikog pisca jeste ona kada pripovedačevom drugu iz detinjstva, kome je otac kao narodni neprijatelj proteran u izgnanstvo u Englesku posle rata, dopusti da, posle nekoliko decenija, kao njegov gost u emigrantskom Londonu, konačno dođe do oca. Ovaj susret koji se nije dogodio je ta pena u Savićevoj naraciji. I baš zato što je pena, to priču o mladiću, kome je život od početka upropašćen, čini bolnom kao da je od železa. Takvih pena u potresnim Savićevim pričama ima dosta, ili gotovo uvek, bilo da je reč o seoskoj vodeničarki koja ostane i bez očiju i bez doma od proklinjanja izneveravanih žena, bilo da je reč o momku koji pod NATO avionima prelazi na drugu stranu Ibra kod devojke da nabere trešnje, bilo da je reč o devojci Simoneti kojoj Crnjanski poklanja život slikarke u Firenci nakon stradanja u dnevnom hotelu „Firenca“ na Ibru...

Sve te priče kao da su pričane šapatom. A šapat je prisutan kao stanje svesti u onim delovima romana, ili njegovim pričama, gde se preslikavaju dokumentarističko-memoarski slojevi vezani za društvenu i političku stvarsnost vremena obojice pisaca na njihov doživljaj svega toga. Retko kad koristeći prava imena i prezimena, Savić nas vodi kroz međuratnu i posleratnu književnu čaršiju i njene posledice u svom vremenu, šezdesetih i sedamdesetih godina. U mnogim slikovitim nadimcima za svoje junake mi prepoznajemo značajne pisce oba vremena, pobunjenike i ideološko-političke poslušnike među njima, kao i sistem polcijskih uhoda. Provodeći svog fikcionalnog Crnjanskog kroz totalitarnu zarobljenost književnosti svojeg (mladalačkog) vremena, čija je žrtva i sam Crnjanski, Savić pokazuje da uzroci nisu u sadašnjosti već da je u pitanju dugotrajan ideološki proces kome je cilj trajno prokazivanje svake umetničke istine o slobodi i srpskom nacionu. To se najslikovitije vidi u sceni s nazivom „Dva bivša prijatelja se mire“, koja se u realnosti nikada nije dogodila a koja predstavlja ironijsko revidiranje posleratne „presude“ o „tri mrtva pesnika“ tada već režimskog teoretičara književnosti Marka Ristića.

Da bi do kraja razumeo večnu nepravdu i nesreću o kojoj Savić pripoveda u ovom romanu, čitalac mora voleti Crnjanskog. Jer, kroz njegov lik u romanu, kroz njegova književna dela i književnoistorijske činjenice iz njegovog života, Savić-pripovedač otključava i tumači vreme svoje mladosti i ideala, spoznaje veze i uzroke potpunog društvenog i nacionalnog poraza devedesetih godina i, duhovno se ispreplićući sa Crnjanskim, pokušava da rastumači svoj lični život, ono najtananije i najintimnije u njemu.

Kompoziciono i poetički vrlo zahtevnim ali zanatski odlično izvedenim postupkom spajanja meomoarsko-dokumentarističkih, fantazmagorijskih, mitoloških i pripovednih slojeva i novim osvetljavanjem književnih i istorijskih ogrešenja u našoj dvadesetovekovnj prošlosti, roman „Pepeo, pena, šapat“, doneo nam je prozu koja mnogima neće biti po volji, ali koja nam je baš zbog toga preko potrebna. 

Autor: Nataša Anđelković
Izvor: Pečat