Prugastoplave storije - Kapetan protiv mondijalističkog broda

Ne postoji nacionalizam bez nekog duha. (Derida)

Borba protiv sveprožimajućeg procesa globalizacije i njenih formi, simbolično otelotvorena upadom fantomskog neprijatelja („mirotvornog broda“ – Broda smrti) u kvazimitsku i samim tim ekskluzivnu oblast Boke Kotorske, nameće se kao glavna tema nove zbirke priča Nikole Malovića, „Prugastoplave storije“ (Laguna, 2010). Nasilju mondijalnog kao trijumfu zapadne, neoliberalne demokratije, suprotstavlja se lokalno lokalnog, tj. svet Malovićeve Boke.

Oštrom polarizacijom dva sveta, Amerike (pisac Ameriku ne posmatra samo kao epicentar mondijalizacije, već je sa njom i izjednačava) i Boke, otvara se aktuelni problem savremenog društva, koje se u isto vreme susreće sa svemoćnom mondijalnom tehnostrukturom i potenciranjem razlike, tj. osobenostima lokalnog (specifičnog).

Problem identifikacije u „Prugastoplavim storijama“ čini se ključnim i već je sadržan u načinu na koji je komponovana zbirka; postupkom pavićevskog tipa, pisac deli priče u dve grupe („bele“ i „plave“), čime omogućava čitaocu/teljki da se opredeli za jedan od ponuđenih koncepta stvarnosti. Novo, nepoznato i strano (tuđe), koje po pravilu ima ekspanzionističke i kolonijalističke pretenzije, takođe i inicira na promenu, predstavljeno velikim Brodom, koji dolazi sa mora, u izolovanu regiju (Malović potencira odeljenost Bokeljskog zaliva od ostatka sveta, bilo da je reč o prošlosti ili sadašnjosti, tj. služi se fikcionalizacijom istorije), vesnik je katastrofične budućnosti, čije se posledice opisuju u „belim“ pričama.

Satira i distopija

Kompleksnost Bokeljske regije, koja je u svojoj istoriji bila pod nekoliko različitih uprava, poslužila je piscu za kreiranje vlastitog, kvazimitskog sveta. Satirični i distopični elementi, prisutni u „belim“ pričama, koje govore o „onom što tek treba da dođe“ (npr. u prvoj „beloj“ priči „Demokrasi“, današnja Amerika se vidi kao mesto ultimativnog ostvarenja demokratskog uređenja, koje sada prvi put u istoriji može da parira staroj Grčkoj, kao paradigmi demokratije), izostaju u „plavim“, koje su okrenute ka „onom što je na zalasku“, svetu idealizovane prošlosti.

U „plavim“ pričama potragu za afirmacijom i potvrđivanjem identiteta, u relaciji prema spoljašnjem svetu i njegovim pridošlicama, pisac realizuje nostalgičnim okretanjem prema fikcionalizovanoj tradiciji, koja počiva na konzervativnim uzusima, predstavljena mudrošću Kapetana – simbola očuvanja nacionalne prošlosti. Sa budućnošću nadolazećoj traumi, onom nepoznatom i strahotnom, Malović suprotstavlja svet fikcionalizovane tradicije, čime nastoji da amortizuje i prevaziđe traumatične naznake budućeg, ali i da opravda traume prošlog. U „beloj“ priči, U starom Rozopeku, prvotna prošlost, predstavljena kao kvaziedenski mit (harmonični, naivni, nepromenljivi svet), biva narušena upadom spoljnog sveta, koji donosi kulturu (civilizaciju), kao i prekršajem Zakona od strane pojedinca, čime se ukazuje na početak kraja kvazimitskog sveta i označava trajni raskol zajednice „brđana“ i „primoraca“, odnosno početak mondijalizacije. Čin osvešćivanja, dat u formi naknadnog prepoznavanja potisnutog kao onog što čini suštinu duha posebnosti jedne regije („gdje je Boka jedno, a montemaurska Brda, da su ini, sasvim drukčiji entitet“), u „Prugastoplavim storijama“ vodi u pravcu antimondijalizma, koja poput specifičnih osobina regije (regionalizam), kao i sam nacionalizam, predstavljaju samo jedan od oblika ispoljavanja mondijalizma. Protagonista priče U starom Rozopeku, prekršilac Zakona vapi: „Možda bih sve činio da nas sakrijem gdje nas, ovdje, uopšte ima na svijetu“, svestan prekršenog zakona, on donosi odluku da se vrati starom životu – onome što je oduvek bilo deo njegove tradicije i kulture, tj. svetu njegovih predaka (patrijarhalno-plemenski obrazac življenja).

Svet u nestajanju

Postavlja se pitanje da li se trauma mondijalnog može prevazići pokušajem reafirmacije tradicije? I šta je uopšte identitet neke nacije, naroda ili u pomenutoj priči plemena? Da li se fikcionalizacijom vlastitog identiteta, fikcionalizacijom tradicije i fikcionalizacijom sadašnjeg trenutka (poput slika V. Stanića) zamagljuje realno realnoga i svesno beži ka formiranju slike sveta u nestajanju, odnosno nostalgične projekcije koja počiva na elitističkim, konzervativnim, tradicionalističkim vrednostima?

Ukoliko pođemo od bodrijarovske teze da mondijalni sistem ne mogu uzdrmati alternative (antimondijalizacija, nacionalizam, levica... ) i da na raspolaganju ostaju samo singulariteti, koji nisu ni pozitivni ni negativni, jer spadaju u drugi poredak, tj. poredak slobodan od mondijalnog, onda Malovićeva idealizacija tradicionalnih, konzervativnih vrednosti i načina života, oživljavanjem onog što je mrtvo (patrijarhalni stereotipovi), neće doprineti urušavanju mondijalnog, pa čak ni u sferi umetnosti, koja definitivno jeste jedan od mogućih rušilačkih singulariteta. Zauzimanjem jasne pozicije, glorifikacijom duha lokalnog i ukazivanjem na njegove specifičnosti (u pitanju je „lokalpatriotizam“), otvara se mogućnost za proizvodnju zatvorenog i klaustrofobičnog sveta u malom, koji pretenduje na univerzalno.

Autor: Irena Javorski
Izvor: Politika