Prikaz romana „Mašina za pravljenje Španaca“ portugalskog autora Valtera Uga Maija

U nemalom broju nama sasvim nepoznatih savremenih portugalskih pisaca, čiji se prevodi poslednjih godina pojavljuju kod različitih izdavača, nesvakidašnjošću svoje teme i vrlo lepom obradom izdvojio se roman „Mašina za pravljenje Španaca“. Ovaj roman, iako je ovenčan Evropskom nagradom za književnost, čiji laureati po pravilu predstavljaju lošija književna ostvarenja, o čemu smo ranije pisali, ukazuje se kao vrlo dobro ostvarenje u kojem se kroz jednu intimističku priču o starenju istovremeno pripoveda o društvenim i političkim prilikama u Portugaliji u drugoj polovini  20. veka.

Onoliko koliko je tema smrti i umiranja česta u književnosti, toliko se retko javljaju priče o starenju i starosti da gotovo može da se govori o nekoj vrsti prećutnog tabua u pogledu ove teme. Pisac mlađe generacije, Valter Ugo Mai (1973), prilazi ovoj temi sa začuđujućim „unutrašnjim“ znanjem i osećajem. Njegov junak i pripovedač je osamdesetogodišnji berberin u penziji koga, nakon smrti supruge, ćerka smešta u starački dom. Stupanje u dom predstavljeno je u romanu kao traumatična ali i granična situacija, kao prelazak iz jednog vida življenja i autonomnosti u drugi vid u kojem je sloboda kontrolisana, a budućnost determinisana. Proces navikavanja na život u domu, predstavljen je vrlo lepim i psihološki motivisanim slikama iz kojih se grana sva emocionalna i socijalna složenost života. Faza nekomunikacije i nemosti u kojoj se junak nađe pri stupanju u dom, ukazuje se kao uobičajeno stanje tokom kojeg se do juče samostalan čovek prilagođava novom a neželjenom okruženju. Patnja zbog gubitka najpre žene koja mu je bila životni pratilac i odrednica sopstvenog identiteta, a potom zbog gubitka doma i ličnog integrita, manifestuje se kroz ljutnju na ćerku i potrebu da joj zada bol.

Slika doma za stara lica, dnevne rutine u njemu i portreti pojedinih stanara, iako u velikoj meri evocirajaju situaciju „Čarobnog brega“, ne oskudevaju u autentičnosti i sugestivnosti. Premda i u ovom domu kao i u čarobnom bregu stanonvnici idu ka svome kraju i budućnosti nema, jedan novi život počinje da poprima svoje obrise. Staračko prijateljstvo i staračke ljubavi koje se u tom domu rađaju pokazatelj su neprekidne žice života koja osmišljava postojanje čak i onima koji odbrojavaju svoje poslednje zemaljske dane.

Ugo Valter Mai situaciju života u domu, zatvorenom i završenom mikrosvetu, koristi kao polazište za sumiranje prethodnog života i preispitivanje ne samo junakovih grešaka i griža savesti već i celokupnog smisla postojanja. Zalaženje u prošlost i analiza porodičnih odnosa i profesionalnog puta povod su junaku da iskopa iz prividnog zaborava i epizodu iz mladosti koja ga je načinila nevoljnim učesnikom istorije. Prikrivanje u svojoj berberskoj radnji pripadnika portugalskog pokreta otpora za vreme vladavine  Salazara, a potom prokazivanje i saradnja sa policijom, trajno će obeležiti život Antonija Žorža da Silve. Večito vaganje o ispravnosti takvog postupka ili pogrešci i krivici u zavisnosti od toga da li se promišlja iz perspektive malog građanina, koji vrši svoju dužnost, lojalnog bilo kom sistemu ili iz perspektive mislećeg čoveka, slobdnog i pobunjenog, prestaje da bude lično Da Silvino preispitivanje već se uzdiže na višu ravan, najpre lokalnu portugalsku a potom i opšte čovečansku.

Politička situacija u Portugalu sredinom prošlog veka koju Ugo Mai diskretno slika ovim romanom u funkciji je postavljanja pitanja o sudbinama malih naroda u velikim istorijskim kolebanjima. Mašina za pravljenje Španaca iz naslova romana postaje tako drugo ime za čitavu jednu zemlju koja je izgubila svoju ekonomsku, političku i istorijsku bitnost i čiji je pokretački pogon postala težnja da se prilagodi drugome i postane što je moguće bolji i veći onaj „neko drugi“.

Imajući to u vidu, naš čitalac ove knjige bi s pravom mogao da uoči jednakost između stečene ili zadobijene nebitnosti svoje zemlje i Portugalije i zapita se mašina za pravljenja koga ili čega je postala Srbija u novije vreme.

Autor: Nataša Anđelković 
Izvor: Pečat