Prikaz romana Jovice Aćina „Pilot tramvaja“ – Između biografije i fantazije

Na tragu poznatih poetičkih okvira svoje bogate pripovedačke karijere, odnosno na susretu fantazije i stvarnosti, sa jedne strane, te spoju istorije i fikcije, sa druge, Jovica Aćin ispisuje svoj drugi roman, „Pilot tramvaja“. Slično kao u romanesknom prvencu „Srodnici“ iz 2017. godine (Laguna), on pripoveda više priča odjednom, odlazeći duboko u prošlost i koketirajući sa sadašnjošću, mapirajući prostor skoro čitave Evrope i mešajući začudno i izmaštano sa istorijskim i stvarnim. Međutim, autor ovde ne pripoveda o bilo kakvim imaginarnim junacima, niti za svoj narativ bira nasumične istorijske ličnosti čije biografije dopunjava novim podacima, već se odlučuje za jednu od najistaknutijih figura filozofije XX veka, nemačkog mislioca Valtera Benjamina.

Aćinovo interesovanje za ovog autora traje još od osamdesetih prošlog veka, a on se, kao prevodilac, priređivač, urednik i tumač njegovih dela, nametnuo kao jedan od najvećih poznavalaca Benjamina na našim prostorima. Bilo da se radi o prevodima tog filozofa ili pak o interpretativnim esejima koji čitaocima približavaju domete njegovog rada, u pitanju je vredan korpus koji čini značajan deo njegove recepcije kod nas, i stoga ne iznenađuje Aćinovo interesovanje za njegovu figuru, život i, naročito, smrt. Benjamin je, bežeći od nastupajućeg nemačkog ludila Drugog svetskog rata, planirao da se preko Francuske, Španije i Portugala domogne Sjedinjenih Američkih Država, ali je zaustavljen u toj nameri, što ga je nagnalo na samoubistvo krajem septembra 1940. godine. Upravo su taj poslednji deo njegovog života i njegova smrt u fokusu Aćinovog romana, dok autor pokušava da, skoro u maniru modernog detektiva, rasvetli okolnosti koje su dovele do tog čina. Ipak, on ne ispisuje romansiranu biografiju ovog mislioca, niti pretenduje na dokumentarističko-esejistički pristup, već je on za njega tek jedan od likova romana, i to čak ne ni centralni. Ta uloga pripada Miljanu Klisuri, preživelom učesniku Prvog svetskog rata koji, nakon prelaska albanskih planina, dospeva u Francusku i nastanjuje se u Marseju, gde radi kao vozač tramvaja. Tamo provodi život, sve dok sedamdesetih godina XX veka ne doživi susret sa Stefanom, primarnim pripovedačem romana „Pilot tramvaja“, koji inicira njegovu priču, sluša je i zapisuje. Aćin se, dakle, služi postupkom priče u priči, i neretko usložnjava svoje pripovedanje idući sve dalje i dalje u prošlost, vodeći čitaoce kroz kompleksne prostorno-vremenske koordinate dela. Ovim postupkom njegova priča dobija na težini, i on se poigrava sa figurom i pouzdanošću naratora, prepuštajući publici da sama proceni verodostojnost narativa i njegovu utemeljenost u stvarnosti.

Liku Valtera Benjamina se ovde pristupa na neposredan način i sa određenom dozom demistifikacije koja bi se i očekivala od Aćinovog proznog tretmana njegovog života. On u romanu nije na pijedestalu i o njemu se ne govori kao o jednom od najznačajnijih mislilaca svog doba, već je on prijatelj pomenutog Klisure i žrtva nepovoljnog istorijskog trenutka, i stoga on postaje Beni, nemački Jevrejin koji jedan period svog života provodi u Marseju. Pisac manje ili više direktno aludira na njegova najbitnija dela, od Jednosmerne ulice, Berlinskog detinjstva i Moskovskog dnevnika, sve do ogleda „Pripovedač“, „Prilog kritici nasilja“ i, naročito, „O pojmu istorije“, čime prožima Benjaminov život i rad. On parafrazira rečenice i teze iz svojih tekstova u razgovoru sa Klisurom, koji ih, posredno preko pripovedača, donosi do čitalaca, formirajući lanac priče i pripovedanja koji traje do danas. Kako priča o Beniju nije jedina o kojoj Aćin govori u romanu, ostale niti pripovedanja – o Klisurinoj sudbini u oba svetska rata, o stradanju njegove supruge i mrtvorođene ćerke, o njegovom prijatelju Arnuu i poznanici Simoni, te o Stefanovoj mladosti i porodici – se prepliću sa ovom primarnom, posebno ako se prihvati Benjaminova ideja o anđelu istorije koji posmatra ljudske katastrofe i užase iz decenije u deceniju i raste u nemog posmatrača čovekove zlobe i nepromenljivosti.

Pošto ponavlja nemali broj tematsko-motivskih ravni i pripovednih postupaka iz ranije proze ovog autora, spajajući ih i podižući na viši nivo, roman „Pilot tramvaja“ može se smatrati jednim od vrhunaca njegovog dosadašnjeg stvaralaštva. U njemu se mogu prepoznati izvesni nedostaci – prvenstveno u obimu određenih sporednih epizoda – koji, ipak, neće uticati na njegovu recepciju, posebno za poznavaoce rada Jovice Aćina, dok će nove čitaoce uputiti na ranija pripovedna dela ovog autora.

Autor: Dragan Babić
Izvor: Politikin Kulturni dodatak, 7. mart 2020.