Prikaz knjige Mirjane Mitrović „Helena ili o nemiru“

Novi roman naše poznate i nagrađivane kniževnice Mirjane Mitrović (1961) zadržao je kao okvir njene već uspele hronotope, rimsko doba na našem današnjem tlu i ostao privržen ženskom liku kao protagonistkinji (romani „Emilija Leta“ i „Mesečari iz Marguma“). Ispričati u tačnim istorijskim ali kreativnim narativnim okvirima život carice Jelene, majke Konstantina Velikog značilo je odvažiti se na rekonstrukciju jednog dalekog vremena, sa neophodnim i velikim predznanjem  o istoriji ranog hriščanstva, gnostičkim Jevanđeljima, privatnom životu toga doba, razvijenosti medicine i astrologije, detaljima bračnog i običajnog prava. Ali autorkina namera nije da bude sputana datostima žanra, još manje društvenim kontekstom. Okreće se žanr scenama iz istorije privatnog života, pokazujući izuzetno bogatu maštu i sposobnost da „oživi“ likove koji su u hrišćanskoj tradiciji odavno zarobljeni vizantijskim teološkim kanonom. Najteži zadatak bio je osloboditi pravu, živu ženu iz nečega što više nije ni istorija već dogma.
 
Prvi obruč koji je morao biti savladan jesu geografske odrednice, istorijski tačne i u ovom romanu oivičene blistavom aurom Mediterana i strašću za morem od koje se ne može pobeći na limesu, severnoj granici Rimskog carstva, u Singidunumu koji odoleva varvarima i progonima hrišćana  sa podjednakim strahom.  

Na tom mestu i negde oko sredine Heleninog života započinje priča zahtevajući od čitaoca poveliko predznanje i neopterećenost zvaničnom istorijom koja je majku prvog cara hrišćanina zapamtila kao apsolutni ideal, nasuprot portretu u ovom romanu koji se bavi ženom sa svim njenim slabostima, greškama i razočaranjima. Nemir koji je obuzima pokušava da obuzda prihvatajući novu veru ribara i očajnika, a pre svega žena koje su hrišćanstvo prigrlile, oplemenile i uzdigle do masovnosti i priznavanja da bi vrlo brzo, na Nikejskom saboru koji je kamen temeljac potonje istorije, crkveni oci učinili sve da žene u njoj nemaju više nikakvu ulogu. Helena se sa tim ne miri, ali gubi i ovu kao i privatne bitke na planu svoje male porodice u kojoj je bila ostavljena žena i nesrećna majka i baka doživevši da borba za presto odnese njene najmilije.

Ono što roman Mirjane Mitrović izdvaja od brojnih savremenih bavljenja istorijskim tematikom jeste univerzalnost psihološke karakterizacije jer njeni likovi su nesrećne majke, ostavljena deca, izneverene supruge, sumnjala i bezrezervni vernici, srebroljubivi crkveni oci i ulizice prestolu, karijeristi i očajnici koji se odriču svega materijalnog u potpunoj neizvesnosti da će ih nebesko i obećano nagraditi.

Tako ovaj roman nije još jedan pokušaj moguće a uvek nesigurne istorijske rekonstrukcije događaja, već psihološko senčenje mesta i uloge žene koja je bila i krčmarica i carica, podjednako razdirana nemirima posmatrajući svet i sa vrha i sa dna, (a)gnostički zapitana nad hrišćanskom dogmom koja se tek uspostavljala  i još više nad postupcima svoga sina koji nije izbegao večiti usud da ga vlast promeni do neprepoznatiljivosti.

U svom uzaludnom traganju za utehom Helena se ne razlikuje od današnje žene u osvojenoj slobodi da misli kako oseća i oseća na način kako misli, slobodna i samostalna, što autorka postavlja i ostavlja kao ideal i smisao ljudskog postojanja. Dovodeći mnoge nametnute činjenice u sumnju i postavljajući pitanja o smislu svake dogme, ispoljila je ne samo originalnost i talenat za pregnantan dijalog u kojima junaci izražavaju piščeve stavove, već i hrabrost da izađe iz okvira svoje, uslovno, teme- pišući jednu moguću biografiju žene iz kasnoantičkog sveta koji se prelamao da postane hrišćanski, ispričala je istinu o sebi, o nama.

Autor:  Aleksandra Đuričić