O knjizi „Služba“ ili delo koje vredi pročitati

Izdavačka kuća Laguna ovih dana objavila je drugo izdanje knjige „Služba“ Gorana Živaljevića, jednog od najpoznatijih srpskih obaveštajaca u poslednje tri decenije. Autor je trideset godina radio kao pripadnik Resora države bezbednosti, kasnije Bezbednosno-informativne agencije, u kojoj je jedno vreme (2003-2004) obavljao funkciju zamenika direktora. Bogato profesionalno iskustvo sticao je i u regionu, kao predstavnik BIA u Hrvatskoj (2005-2006) i BJR Makedoniji (2009-2017).

Ovo izuzetno interesantno štivo donosi nam niz informacija o brojnim kontroverznim događajima naše bliže prošlosti i to, pre svega, iz ugla jednog profesionalnog pripadnika obaveštajne službe. Čini se da je osnovni cilj Živaljevićeve knjige svojevrstan pokušaj demistifikacije uloge domaće obaveštajne službe u kreiranju naše sudbine. Za jedne, koji su doslovno shvatali krilaticu „OZNA sve dozna“, predstavljala je oličenje nedodirljivog, svemoćnog i vernog čuvara države i naroda, dok je za druge, predstavljala srce mračne, anticivilizacijske, antidemokratske, kriminalne hobotnice, a za pojedine izvor sveg antisrpskog zla, produženu ruku antisrpskih centara moći. U svakom slučaju, kako autor navodi, za sve ove konstatacije i sama Služba je ponekad davala povoda. Stoga je ovo pokušaj objektivnijeg sagledavanja njene uloge, ali kroz prizmu jednog od njenih najistaknutijih pripadnika.

Analizirajući odnos Službe prema domaćim i stranim političkim i obaveštajnim akterima, autor nam donosi kraće, ali izuzetno interesantne priče o pozadini smene Jovice Stanišića, vezama Jugoslovenske levice i britanskih struktura, o poznatoj operaciji Pauk, događajima koji su se desili neposredno uoči i neposredno nakon 5. oktobra, motivima reformi bezbednosnih struktura nakon promena, atentatu na Zorana Đinđića, zatim Ratku Mladiću, ozbiljnosti hrvatskog obaveštajnog aparata, te naročito iscrpno o promeni vlasti u sadašnjoj Severnoj Makedoniji, čiji je jedan od najvažnijih očevidaca i sam bio.

Uprkos vladajućem narativu po kome su SAD sinonim za Zapad, koji je preovladao još od vremena Hladnog rata, Živaljević je jedan od retkih autora koji, kao direktni učesnik i očevidac mnogih događaja, iznosi činjenice u prilog ozbiljnog prisustva i uticaja britanskih struktura na našem prostoru. „Ne postoji strana služba koja je studioznije, dugoročnije, i efektivnije imala uticaja na bezbednosni sektor, političke stranke i državne institucije, pa samim tim i na srpske političke tokove u poslednjim decenijama – od britanske obaveštajne službe“, ističe Živaljević. S tim u vezi, autor nam donosi potpuno nove podatke o vezama britanskih tajnih struktura i Jugoslovenske levice, ali i crnogorskim DB, za kojeg naglašava da od 1996. godine predstavlja glavnog podizvođača radova anglosaksonskih planova za razbijanje srpskog naroda. Inače, kao iste takve podizvođače u ranijem periodu rasturanja SFRJ, Živaljević navodi hrvatsku, bošnjačku, albansku i makedonsku službu, koje su svoje pozicije gradile na antisrpstvu.

Govoreći o petooktobarskim promenama, razvejava mnoge zablude. Pre svega ponovo ističe engleski doprinos smeni Miloševića, zatim još goru politizaciju Službe oličene u rečenici: „ko osvoji izbore, osvojio je i Službu“, kao i sav besmisao potonjih reformi koje su slabeći Službu u stvari slabile srpsku poziciju u novom svetskom poretku. Premijeru Zoranu Đinđiću posvećuje poseban deo. Dva detalja koja će naročito uzdrmati javnost tiču se Đinđićeve spremnosti da prvi prizna Kosovo kao nezavisnu državu ako zauzvrat dobije njen severni deo, kao i činjenica da je naš vojni ataše u Skoplju dan ranije saznao da će biti izvršen atentat na srpskog premijera.

Što se tiče Hrvatske, u kojoj je službovao neko vreme, autor ističe naročitu ozbiljnost u radu njene službe, posebno kada je reč o praćenju „srpskog pitanja na Balkanu“. Sveto trojstvo na kome počiva ova država, Rimokatolička crkva – branitelji – HDZ, utemeljuje ovu zemlju na antisrpskom vektoru delovanja, te tako saznajemo informaciju da „ne postoji Srbin povratnik koji nije prošao filter hrvatske službe“, nakon čega dobija ili tretman saradnika službe ili tretman potencijalnog „četničkog zlikovca“.

Ipak, najveći deo knjige posvećen je Živaljevićevom službovanju u Skoplju. Pruža možda i najadekvatniji opis ove zemlje, označavajući je kao trojanskog konja u balkanskom pravoslavnom svetu. Pored priče o konkretnim događajima koji su potresali severnomakedonsku državu u proteklih nekoliko godina (Šarena revolucija, upad u Sobranje, promena vlasti, promena imena države), autor, za razliku od engleskog uticaja u Srbiji, naglašava američki uticaj u Severnoj Makedoniji. Ovu silu targetira kao glavog krivca za propast Niškog sporazuma o rešenju crkvenog spora, za „puštanje Gruevskog niz vodu“, te za dovođenje na vlast Zorana Zaeva. Takođe, vidi je i kao glavnog kočničara bilo kakvog pravoslavnog saveza ili formiranja potencijalne antialbanske osovine na Balkanu koja bi bila stvarana van NATO agende.

Bez obzira što se radi o knjizi u kojoj se iznosi subjektivni sud jednog obaveštajca, ona je svakako dragocena jer predstavlja svedočanstvo o vremenu koje će svoju kulminaciju najverovatnije imati u narednim godinama. Zato ga valja jako pažljivo iščitati i proanalizirati.

Autor: Dušan Ilić, saradnik Instituta za Evropske studije
Izvor: Novi Standard