Knjiga „Prvi krstaški rat – zov sa Istoka“ autora Pitera Frankopana

Deus vult! – Bog želi! – orio bojni poklič tokom Prvog krstaškog rata, u kojem su evropske vojske, na samom kraju 11. veka, krenule da oslobode sveti grad Jerusalim i pobede Turke koji su tada u Maloj Aziji čistili sve pred sobom.

Kakve god bile prave Božje namere, a svi znamo da On čini misteriozna dela, njegovi predstavnici na zemlji, papa Urban II u Rimu i car Aleksije Prvi Komnin iz Konstantinopolja, započeli su ovaj rat zarad sopstvenih političkih ciljeva. Vizantijski car, koga su napadali neprijatelji na granicama i suparnici u njegovoj porodici, očajnički je želeo vojnu pomoć, baš kao što je papa bio željan da nađe način kojim bi potvrdio svoj primat vođe hrišćanskog sveta.

Ranije studije ovog složenog vojnog poduhvata – koji je samo jedan u nizu sukoba između „Evrope“ i „Azije“, a seže sve do Trojanskog rata i traje do danas – često imaju tendenciju da naglašavaju njegove pozitivne strane. Neki smatraju da je poziv u rat pape Urbana u Klermonu 1095. godine započeo period dugogodišnjeg junaštva i samopožrtvovanja. Tog dana, na polju u Francuskoj, papa je izjavio da su muslimani „strani narod i narod kojeg je Bog odbacio, napali zemlje koje su pripadale hrišćanima, uništavajući ih i pljačkajući lokalno stanovništvo.“ Zatim je detaljno opisao strahote koje su izvršili ovi divlji Turci:

„Oni ruše oltare, pošto ih prvo ukaljaju sopstvenom nečisti, obrezuju hrišćane i njihovu krv izlivaju ili na oltare ili u krstionice. Kada žele da nekoga ubiju izuzetno bolno, onda mu probuše pupak, izvuku mu creva, vežu ih za motku i bičuju ga dok mu utroba ne ispadne, a on se beživotno sruši na tlo. Druge, privezane za motke, gađaju strelama; treće ubijaju tako što ih primoraju da izbace vratove i onda zamahuju mačem da vide mogu li im odseći glavu jednim udarcem. A šta tek reći o zapanjujućem postupanju prema ženama, koje je bolje prećutati nego iznositi pojedinosti?“

Imajući u vidu takva zlodela, kako bi bilo koji ugledni hrišćanski ratnik mogao drugačije da postupi? Papa nije ništa preuveličao, ali će krstaši kasnije poučiniti ista takva zlodela.
Podnaslov knjige Pitera Frankopana „Prvi krstaški rat: Zov sa Istoka“ – oslikava njegov revizionistički pristup ovoj temi: on želi da pronikne u smisao krstaških ratova i vizantijske politike Male Azije tokom kasnog 11. veka, posebno se usredsređujući na strateško spajanje carstva sa neprijateljima, nakon sramotnog poraza u bici kod Mancikerta 1071. godine. Junak knjige je, u stvari, car Aleksije Prvi Komnin, koji je svoju vladavinu proveo u neumoljivoj potrazi za stabilnošću.

U nekim slučajevima, Aleksije je trijumfovao na bojnom polju, kao kad je 1091. godine u Levoniju istrebio stepske nomade Pečeneze. Ali je više voleo diplomatiju na visokom nivou, bilo da prihvata ili kupuje prijateljstvo raznih muslimanskih ratnih zapovednika, mada su takve stvari trajale samo dok vođe ne umru ili ne budu ubijene. Na kraju su Aleksijevi neprijatelji postali prejaki da bi mogao da ih smiri. Ukratko, njegova dominacija nad morskom obalom i unutrašnjošću Male Azije je izbledela. Pokušali su da izvrše državni udar, u koji su bili uključeni bliski saradnici, čak i njegov brat. Carstvo je počelo da se raspada.

Ali Zapad je imao ljude spremne za borbu, kao i modernu tehnologiju – viteza na ratnom konju u oklopu – što je možda i bila dobra stvar. Spojivši interese Konstantinopolja obećanjem da će da osloboditi Jerusalim, Aleksije je predstavio sebe kao šampiona hrišćanstva. Pisao je Urbanu koji je, suočen sa suparničkim papom i rasprostranjenim neskladom među klerom, brzo shvatio da će plemenita misija u dalekoj zemlji zapečatiti njegovo mesto na prestolu crkve Svetog Petra. Da bi povećao popularnost krstaškog rata, mudri papa je naglasio da će oni koji učestvuju u ratu dobiti duhovne nagrade, a oni koji poginu, imaju zagarantovano mesto u raju. Vođe krstaškog rata bili su Rober od Normandije (jedan od sinova Vilijama Prvog Osvajača); Grof Remon od Tuluze; Gotfrid Bujonski; i uskoro slavni Boemund Tarentski, čija je porodica kontrolisala normansko kraljevstvo Sicilije. Oni i njihove pažljivo regrutovane vojske, sastavljene od pouzdanih ljudi, sastali su se u Konstantinopolju 1096. i 1097. godine.

U međuvremenu se dogodilo nešto neočekivano. Od 1095. do 1096. godine, harizmatični propovednik Petar Pustinjak sakupio je svoje sledbenike i bez papinog odobrenja započeo ono što je danas poznato kao Seljački krstaški rat. Ova besna i haotična rulja kretala se širom Evrope, propovedajući antisemitizam, ubijajući jevrejsko stanovništvo i pustošeći sela u potrazi za zalihama hrane. Nekako su ovi pomahnitali zaluđenici stigli do Male Azije, gde su napali mali zamak u blizini Nikeje – ali su ih osvetoljubive turske snage porazile. Ironično je da su mnogi od ovih fanatičnih hrišćana brzo prešli u islam kako bi spasili go život.

Aleksija je ovaj neslužbeni Seljački krstaški rat bio upozorio na poteškoće na koje će naići ako pokuša da kontroliše vojsku i vođe sa Zapada: Boemunda, Gotfrida, Remona i druge. Ali, uprkos katastrofama, krstaši su pobedili: napadali su snažno utvrđenu Nikeju, sve dok car na kraju nije prekršio primirje. Grad Antiohija je pao nakon višemesečne opsade, usled pogibije hiljada krstaša i dezertiranja mnogih drugih. Frankopanovo pretposlednje poglavlje – Raspad krstaštva – daje detaljan izveštaj o opsadi Jerusalima i ustoličenju Gotfrida Bujonskog na kraljevski tron. Vladao je nešto manje od godinu dana, a umro je u leto 1100. godine.

U godinama koje su usledile, Boemund, koji je proglašen za princa Antiohije, smatrao se najpoznatijim junakom krstaškog rata, a njegovi podvizi su zabeleženi u „Gesta Francorum“ ili „The Deeds of the Franks“. S druge strane, car Aleksije je imao reputaciju zlobnog i licemernog vladara. Boemund je otišao toliko daleko da je organizovao novi „krstaški rat“ kako bi napao Konstantinopolj i zbacio cara. U tome nije uspeo, ali je njegova reputacija ostala netaknuta. Umesto toga, careva ćerka Ana Komnina pokušala je da oda počast svom ocu, u njenom uglednom, i iako često nepouzdanom istorijskom delu „Aleksijada“.

To delo se pominje u ovoj pažljivo istraženoj knjizi. Kao što Frankopan u poslednjem pasusu izjavljuje: „Aleksije Prvi Komnin pokrenuo je niz događaja koji je iznedrio krstaše “, a upravo je njegov „poziv sa Istoka“ preoblikovao srednjovekovni svet. Svakako, „Prvi krstaški rat“ priča složenu priču, ali njegovo predstavljanje političkih spletki, kompromisa i izdaja deluje krajnje uverljivo. Oštre istine realpolitike su, nažalost, uvek prisutne.
 
Autor: Majkl Dirda
Izvor: washingtonpost.com
Prevod: Lidija Janjić