Ivan Ivanji „Poslednji potez“: Mikrokosmos naspram točka istorije

U leto 1941. i pred stravičnim prizorom obešenih na beogradskim Terazijama, započinje Ivanjijev roman koji od prvih stranica pokazuje tendenciju da bude istorijska freska koliko i porodična saga. Bez elemenata fantastičnog, alegoričnog i slično, dakle u maniru čistog realizma koji podnosi samo istorijske digresije, Ivanji priča o četiri generacije jedne banatske porodice jevrejskog porekla, prinuđene pod točkom istorije na svojevrsnu mimikriju-svaka generacija menja prezime. Tako Rotbartovi postaju mađarizovani Radvanji, a zatim posrbljeni Radovani, da bi najnovija istorija obesmislila i ove transformacije. Bez obzira na prezime, svi su podjednako velike žrtve u poslednjem ratu koji je pogodio balkanske prostore.

Kroz tečnu, dijalozima bogatu prozu ovog romana uočljiva su dva dominanta motiva, jevrejske pripadnosti i masonskog udruživanja, uz obilje istorijskih podataka koji čitaocu približavaju likove i doprinose njihovoj uverljivosti. Jasno je da se radi o osobama koje  je pisac poznavao tokom svog dugog i plodnog života koji se velikim delom odvijao i u najvišim krugovima nekadašnje jugoslovenske vlasti. Ivanji ne može da odoli svojevrsnom zavođenju čitaoca kroz otkrivanje detalja koje istorija ne beleži a u čiju verodostojnost ne treba sumnjati. Tako nastaje jedna vrsta proznog pastiša ličnih sudbina i istorijskih događaja koji su ih uslovljavali, u rasponu od ravnodušnih brakova i nesrećnih ljubavi do tragičnih stradanja i samoubistava.

Ako se vratimo ponovo dramaturgiji, čuvena „puška okačena o klin u prvom činu“ je u ovom romanu jedna pilula cijankalijuma za koji saznajemo da nikada ne propada i koju će glavni junak Rudi Radvanji sačuvati do duboke starosti. Fatalna predodređenost životnog toka toliko često uslovljenog detaljem, trenutkom, određuje i način na koji autor pripoveda o svojim junacima u ulozi sveznajućeg i nepristrasnog hroničara.  Ivanjijevim delom dobijamo nove mogućnosti sagledavanja ne tako davne prošlosti koja još pristrasno pulsira u svesti svakoga od nas. 

Autor: Aleksandra Đuričić
Izvor: Politika