Prikaz Valjarevićevog „Romana o agoniji i vedrini“: Trajno stanje mraka
U „Romanu o agoniji i vedrini – kraju jedne porodice“ (Laguna, Beograd, 2025) Valjarević nam kroz svoje junake nudi prikaz besprizornosti jednog društva.
Knjiga „Roman o agoniji i vedrini – kraj jedne porodice“ Srđana Valjarevića posljednji je dio petogodišnje autorove sage pisane za beogradski Nedeljnik. Ili, ako ćemo gledati u retrovizor još dalje, s obzirom na to da je Valjarević prvotno ovu svoju priču započeo još u dnevnom listu Danas 1997. godine, to je kraj gotovo trodecenijskog Valjarevićevog bavljenja jednom neurasteničnom familijom koja traje sa svim postjugoslovenskim tranzicionim rasapima i procjepima, a autor ih prati kroz različite situacije te putem njih izražava neuralgične tačke svih onih društveno-političkih procjepa koji obilježavaju naše minulo vrijeme, ali i sadašnjost.
Prethodno su kao rezultat ovog sedmičnog pisanja u nastavcima nastale knjige „Fric i Dobrila“, „Brod koji je zaplovio kroz maglu“ i „Narator je konačno progovorio“, a Valjarević sada u ovoj knjizi konačno odlučuje da svoje junake „upokoji“ donoseći pred čitaoca završno poglavlje, kao krunski dokaz koliko je sve kod nas ostalo isto te koliko se malo šta promijenilo kada percipiramo ovdašnje mrakove i njihove aktere.
Vrteška teksta koja čitaoca neprestano vodi od suza do smijeha
Postavlja se pitanje da li je „Roman o agoniji i vedrini“ zaista romaneskno ostvarenje te u kojoj mjeri u kontekstu žanra možemo govoriti o strukturi koja odražava tkivo romana. Ma koliko se to u određenoj mjeri sporilo, dojma sam da ova Valjarevićeva knjiga ima u svojoj suštini nešto od onoga što je Bora Ćosić prije više od pola vijeka izrazio u „Ulozi moje porodice u svetskoj revoluciji“.
Prije svega radi se o polifonoj strukturi, u kojoj mnoštvo glasova progovara stvarajući vrtešku teksta koja čitaoca neprestano vodi u rasponu od suza do smijeha. Činjenica da se radi o tekstovima pisanim za novine ni u kom smislu ne osporava fakat da je autor izgradio autentičan svijet i junake koji ga nastanjuju. Odnosno da je svojim junacima priskrbio onu nužnu distancu koja ih odvaja od svakog vida pukog komentarisanja stvarnosnog.
Jasno je da opetovano novinsko pisanje traži i određenu referentnost spram aktuelnog trenutka, ali u samom iskazu, u oblikovanju unutrašnjeg svijeta protagonista Srđan Valjarević nam nudi pomjerenu optiku. Njoj svakodnevica jeste osnova, ali se putem nje gradi narativ koji svojim oblikovanjem nadilazi i kontekst i vrijeme u kojem se ostvaruje.
Ironizirajući aktuelnost sadašnjeg trenutka, ali je i često nedvosmisleno dekonstruišući, Valjarević se ne povodi time da u svom tekstu preuzima ulogu angažiranog komentatora na ono što jeste stvarnosna potka njegovog pisanja, već u autentičnom jeziku protagonista traga za onim okvirima koji mogu čitaoca odvesti u burleskni doživljaj svega onoga što nas okružuje.
Postmoderni postupak razobličavanja svih datosti i svake stalnosti
Pritom ne zanemarujući ni na trenutak svijest da unutar narativa progovaraju autonomni karakteri koji nisu ni po čemu autorski alter ego ili autofikcijski izrazi. Uzmemo li činjenicu lažnih i stvarnih citata koji se pojavljuju na srebrnoj mantiji njegovog junaka Frica, moglo bi se reći da se radi o istinskom postmodernom postupku razobličavanja svih datosti i svake stalnosti.
Pritom i Fric i Dobrila, i Kinez Li i Profesor istorije u penziji, pa i Poštar, svojevrsno su beketovski likovi, zarobljeni u opetovanom čekanju, poput Klova i Hama, u kontejnerima sopstva, onemogućeni da djeluju. Jednako sve vide, sve čuju, ali odbijaju da budu učesnici u onome što nameće momentum histeričnog politikantskog bulažnjenja.
Ima li se na umu da „Roman o agoniji i vedrini“ zadire duboko u vrijeme pada nadstrešnice u Novom Sadu i sve kontradikcije nastale nakon tog trenutka, Valjarević nam kroz svoje junake nudi prikaz besprizornosti jednog društva, ogrezlog u permanentno zakašnjenje i istrajavanje na porazu. Odnosno, bivajući u stanju trajne narkoze jednako kao i junaci „Romana o agoniji i vedrini“, sve postaje gubitnička iluzija o promjeni. Dakle, mračno je i biće i dalje.
Autor: Đorđe Krajišnik
Izvor: portalnovosti.com
