Prikaz romana „Vučja dolina“ Milene Sekulić Odalović: Mit, nasleđe i cena želje

„Vučja dolina“ na prvi pogled pripada ustaljenom i danas komercijalno dominantnom obrascu domaće proze koji bismo mogli nazvati istorijskim ženskim romanom sa elementima gotske/folklorne fantastike. Donosi nam porodičnu sagu smeštenu u Belu Crkvu s kraja devetnaestog veka, u sredinu banatskih svilara i svilogojstva. Na prvi pogled reč je o žanrovski prepoznatljivoj istorijskoj romansi – nesrećan brak, stroga porodica, neuzvraćena ljubav – ali roman se od tog obrasca odvaja upravo mitskim i folklornim tkivom koje se provlači ispod realistične površine.

U anglosaksonskoj književnosti najbliži ekvivalenti bili bi Kejt Morton ili Dajana Gabaldon, čija dela donose spoj romanse, porodičnih tajni i natprirodnog. Roman se, međutim, odvaja upravo tamo gde se najmanje očekuje: u prologu, koji čitaoca ne vodi ni u Srbiju ni u Ugarsku, već u Kinu 2640. godine pre nove ere, u legendu o carici Si Ling Či i otkriću svile. Taj skok od četiri milenijuma nije ukras niti intelektualno razmetanje autorke, već najava teme koju će roman razvijati kroz sasvim drugu priču – priču o nasleđu, sudbini i ceni koja se plaća za ispunjenu želju.

Prolog kao seme cele knjige

Prolog predstavlja program čitave knjige. Carica posmatra bube svilene prelke, čaure koje se pletu oko sebe i leptira zarobljenog u vlastitoj niti. Slika je jasna: rođenje niti kao rođenje zarobljenosti, lepota koja se plaća gubitkom slobode.

Autorka tu sliku razvija kroz čitav roman na dva plana. Prvi je bukvalan: porodica glavne junakinje Ane doslovno živi od svile – njen otac je najveći svilogojac u Banatu, a njen muž vodi svilaru koju je nasledio ženidbom. Mit o poreklu svile tako postaje, generacijama kasnije, izvor porodičnog bogatstva i, paradoksalno, Aninog zatočeništva u braku bez ljubavi. Drugi plan je simbolički: Ana je opčinjena nečim što je isprva lepo i bezazleno, a što je postepeno vezuje i ne pušta – mestom zvanim Vučja dolina.

Prolog funkcioniše kao mitski predtekst za glavnu radnju u Beloj Crkvi 1896. godine. Svila i čaura uspostavljaju se kao centralni simbolički lanac koji povezuje dva vremenski i geografski udaljena sveta: svila kao lepota koja nastaje iz gušenja.

Vučja dolina: Mesto koje meštani poriču

Ako je prolog uvod u temu zarobljenosti, naslovna Vučja dolina je njeno neočekivano, mračno lice. Radi se o predelu za koji meštani tvrde da ne postoji, o „plodu mašte“, a koji ipak ima svoju vatru, svoju kolibu i svog stanovnika – Jovana Petrovića, vezanog za vrelo reke Nere, biće koje nije ni sasvim čovek ni sasvim utvara.

Ovde se roman najotvorenije oslanja na srpsku folklornu tradiciju: predstavu o vodenim duhovima i ukletim mestima, o granici sveta živih i sveta „one strane“ koja se ne prelazi bez posledica, o šumi i vodi kao prostorima gde važe drugačija pravila. Tu su i Marjela, seoska

travarka koja zna više nego što govori, i Ciganka-proročica, figure koje u priči otvaraju vrata sudbini i predskazanju.

Magijski realizam: Srodnost i razlike

Naslovi poglavlja Duh iz vode, Priviđenje, Stvarni svet, Granica svetova, Avet, otkrivaju da natprirodno u romanu nije sporadičan efekat iznenađenja, nego nit koja povezuje prolog s glavnom pričom.

Tehnika koju autorka koristi prepoznatljiva je iz hispanoameričkog magijskog realizma, iako žanrovski okvir ostaje istorijska romansa. Natprirodno se ne uvodi s eksplikacijom ili ironičnom distancom. Likovi ga prihvataju kao deo sveta, što je jedna od odlika magijskog realizma kod Gabrijela Garsije Markesa ili Isabel Aljende. Ipak, treba biti precizan: Vučja dolina ostaje bliža istorijskoj romansi nego čistom magijskom realizmu. Natprirodno i dalje ima funkciju misterije koju treba razrešiti i ostaje u službi zapleta.

Milena Sekulić Odalović, dakle, ne piše magijski realizam u punom smislu žanra, već ga koristi kao alat unutar drugačijeg narativnog diskursa – istorijske romanse sa elementima folklorne mistike. Upravo ta kombinacija čini roman drugačijim i zanimljivim: domaći folklor i narodna verovanja dobijaju ulogu koju bi u južnoameričkom kontekstu imala lokalna mitologija – lokalni materijal ugrađen u univerzalnu temu o ceni koju plaćamo za ono što želimo.

Likovi

Ana je nosilac cele priče i njen unutrašnji preobražaj od poslušne, ali nemirne mlade žene do junakinje koja svesno bira granicu koju će prekoračiti, vođen je dosledno, bez naglih skokova u motivaciji.

Petar, njen muž, ostaje najviše jednodimenzionalan lik u romanu: hladnoća i prezir kojima je uveden u prvim poglavljima gotovo se ne menjaju, pa on funkcioniše više kao prepreka koju radnja zahteva nego kao lik s unutrašnjim životom, što je donekle očekivan ustupak žanru istorijske romanse.

Jovan Petrović je, s druge strane, najslojevitiji lik knjige. Njegova pozadinska priča daje njegovoj opsesivnosti prema Ani tragičku dubinu i čini ga podjednako zavodljivim i opasnim, tako da čitalac ostaje u istoj neizvesnosti u kojoj je i Ana. Marjela je funkcionalno, ali efektno postavljena, dok sporedni likovi obavljaju svoju dramaturšku ulogu, iako pojedini ostaju skicirani samo u meri koja je zapletu neophodna.

Etnički i rodni sloj

Ispod ljubavno-gotske fabule leži solidno građen sloj etničke i konfesionalne napetosti u Vojvodini s kraja 19. veka: srpska porodica Jelačić, austrougarski zet Rauh i jezik kao instrument moći. Scena u kojoj Ana namerno prelazi na srpski jezik da bi isključila zaovu Ofeliju iz razgovora dramaturški je i ideološki jedna od najjačih scena prvog dela romana. Ana svoju bunu prvo artikuliše lingvistički, pre nego što je artikuliše telesno ili emotivno, što je izuzetna gradacija koju autorka upotrebljava.

Rodna dimenzija čitljiva je i kroz klasičan obrazac „zatvorene žene“: kuća, brak pa i sopstveno telo prostori su zatočeništva iz kojih izlazak vodi kroz iracionalno, kroz šumu, selo „s druge strane granice sveta“. Vučja dolina kao toponim funkcioniše upravo kao liminalni prostor – mesto na kojem se pravila svakodnevnog života i sveta poništavaju i suspenduju.

Kad zatvorimo stranice ove knjige, sa nama ostaju mesta koja nosimo sa sobom – Bela Crkva pred Božić, miris jasmina u carskom vrtu, vatra koja negde među Homoljskim planinama i dalje gori za nekog ko joj se neće vratiti. Autorka je uspela da spoji dva sveta koja naizgled nemaju nikakve veze, kineski mit star hiljadama godina i banatsku svilaru s kraja devetnaestog veka, i da između njih povuče nit dovoljno tananu da se ne primeti dok se ne stegne.

To je, možda, i najveća vrlina ove knjige: ne insistira se na simbolici, ona bruji tiho u pozadini, dok se priča o jednoj ženi i njenom izboru silovito kreće unapred. Kad završimo čitanje, „Vučja dolina“ ostaje tamo gde je i bila – na granici između onoga što se dogodilo i onoga što se moglo samo naslutiti, a čitalac odlazi noseći sa sobom baš tu neizvesnost, kao nešto što mu, sasvim tiho, ne da mira.

Autor: Gordana V. Opalić