Prikaz romana „Sazdani od krivice“: U potrazi za boljim životom
Strogo žanrovski posmatrano, romansijerski prvenac „Sazdani od krivice“ bugarske novinarke i književnice Joane Elmi (Sofija, 1995) možemo svrstati u autobiografsku fikciju. Uostalom, istorija prozne književnosti prepuna je takvih romana. Pomenuću samo neke od njih: to su romani Džeka Londona „Martin Idn“, „Kralj alkohol“ (John Barleycorn), „Zapisi iz mrtvog doma“ i „Kockar“ Fjodora M. Dostojevskog, „Pnin“ Vladimira Nabokova, „Manje od nule“, „Pravila privlačnosti“ i „Krhotine“ Breta Istona Elisa.
Žanr autofikcije razlikuje se od klasičnih dnevničkih beležaka, odnosno autobiografskih proznih štiva, zato što se pojedina zbivanja u autofikcijskim ostvarenjima ne moraju poklapati sa biografijama autora tih knjiga. A iz iskrenog i na pojedinim stranicama potresnog romana „Sazdani od krivice“ Joane Elmi saznajemo da je za svaki odlazak preko granice – bilo da se odlazi iz nekadašnje SFRJ, odnosno današnje Srbije, ili pak autorkine rodne Bugarske – osnovni motiv potraga za boljim životom.
Radnja romana, ispripovedana iz perspektive glavne protagonistikinje Jane čija je budućnost na tlu Sjedinjenih Američkih Država krajnje neizvesna, razvija se u više paralelnih vremenskih tokova. Prikazuje savremenu istoriju ne samo Bugarske već i čitavog istočnoevropskog regiona: komunistički period, potom vreme tranzicije i ogromne korupcije kada su devedesetih godina dvadesetog veka u Bugarskoj pored tranzicionih lovatora, tzv. tajkuna, glave face bili mutri (mutri, u slengu bugarskog jezika sličan je ovdašnjim terminima dizelaši, odnosno žestoki momci, prim. aut.). I na kraju, masovni odlazak mladih ljudi u zapadnoevropske zemlje i Ameriku.
Roman Joane Elmi spada u vrstu književnih ostvarenja koja ostavljaju ukus gorčine, nagone na razmišljanje i aktivan odnos prema knjizi. „Sazdani od krivice“ započinju atraktivnom filmskom vizuelnošću: tek što je kročila u obećanu zemlju – Ameriku – i nekako kod zemljaka uspela da se, bez važećih papira, zaposli na crno, Jana postaje svedok saobraćajke u kojoj je stradala studentkinja iz Istočne Evrope koja je, poput Jane, preletela preko okeana da bi ostvarila sopstvene američke snove.
Pomenuta tragedija primorava Janu da ispriča priču ne samo o svom detinjstvu i odrastanju u tranzicionoj Bugarskoj već i o životu svoje majke koja je iz siromaštva i ideološkog jednoumlja pobegla u Nemačku, i bake čijeg je oca 1944. progonio komunistički režim.
Roman „Sazdani od krivice“, iako filmično napisan, mora se čitati studiozno i koncentrisano jer ako čitaocima slučajno promaknu neka zbivanja, te stranice moraju ponovo da iščitaju. Ova storija o savremenim emigrantima, njihovim snovima, ali i realnosti koja je za mnoge daleko od onoga čemu su se nadali da ostvare, nije dramaturški klasično koncipirana (u stilu: ekspozicija, zaplet, rasplet) već je fragmentarno strukturirana. I kroz te fragmentarne, intimne ispovesti Janine bake i majke, ali i same Jane, Joana Elmi ne razotkriva samo individulane emotivne tragedije već i na hiruški precizan način secira društveno okruženje koje je pripadalo nekadašnjem istočnoevropskom bloku, i docnijim tranzicionim godinama. Čime ovaj roman još više dobija na literarnim kvalitetima.
Autor: Dušan Cicvara
Izvor: Savremenik
