Prikaz romana „I živ i mrtav“: Nikada nismo samo na jednoj strani

Ivan Zlatković (1962), književnik i posvećeni istraživač narodne književnosti, u četvrtom romanu naslovljenom „I živ i mrtav“, objavljenom u izdanju Lagune krajem 2020. godine, bavi se hajdučijom u periodu između dva svetska rata na precizno omeđenom prostoru Aranđelovca i okoline. Iako nastalo na osnovu temeljno proučenih izvora o stvarnim događajima na području koje je u srpskoj književnosti živopisno opisao još Svetolik Ranković, potkrepljeno citatima iz periodike, pisanim i vizuelnim svedočanstvima, Zlatkovićevo najnovije ostvarenje je roman u kome lokalno i pojedinačno na najbolji način dobijaju univerzalno značenje. I istina se izmišlja, navodi pisac Maćadove reči na samom kraj teksta, podstičući čitaoca da upravo na mestu gde se ukrštaju faktografsko i fanatazmagorično traži dublji smisao pročitanog.

Stalni sukob onih koji su izašli izvan granica zakonom dozvoljenog, pritom iskoračivši i iz ljudskog, sa onima koji ih zbog počinjenih zlodela gone, zatvaraju, kažnjavaju, ali i iz ličnih interesa sa njima najbliže sarađuju, tema je kojoj Zlatković prilazi sa istorijske distance, sugestivno progovarajući o večnom zlu, pohlepi, osveti, a nadasve o strahu gonjenih i progonitelja kao najvećoj slabosti koja pojedinca navodi na greh i nepočinstva. Njegovi junaci su prestupnici za koje, sa izuzetkom onih koji su uspeli da se domognu političkih pozicija, zbog straha od kazne i odmazde zapravo nema povratka na uobičajeni, porodični način života. Upravo takvi hajduci, lišeni romantičnog oreola boraca za oslobođenje ili odmetnika zbog socijalne ili kakve druge nepravde, Jovaš, Varnava i njihovi saučesnici koji ostrvljeni lutaju za plenom i narednom žrtvom, njihove putene i proračunate milosnice i prevrtljivi jataci, policija koja po pravilima službe ili iz ličnog intresa vodi iscrpljujuću istragu i neprestanu poteru uz pomoć razgranate mreže doušnika – snažni su, uverljivi i živopisni književni likovi. Od njihovih doživljaja ispripovedanih sa različitih stanovišta, jezički autentičnih svedočanstava samih aktera i očevidaca, kao i deskriptivnih epizoda koje su ahronološki nizane, Zlatković stvara dramatičnu i veoma uzbudljivu priču o čoveku koga u potpuni posed zla zapravo ne odvode želja za avanturom, socijalna pobuna ili nadljudsko herojstvo, već nemogućnost da se uhvati ukoštac sa bedom, mukotrpnim radom i tako preživi vlastiti vek u učmaloj, nedovoljno razvijenoj sredini koja je zahvaćena snažnim političkim trvenjima. Nemoćan da hrabro opstojava u svakodnevnoj borbi za nasušno, on prvom pljačkom ili ubistvom prelazi na drugu stranu i sam postaje žrtva svog zločina. Ucenjenih glava, hajduci kao gonjene zveri pokušavaju da umaknu danonoćnoj poteri i ostanu u životu, sve više se udaljavajući od onog ljudskog u sebi. Surovi prema slabijem, bezdušni pred često i nasumice odabranim žrtvama, ozvereni tako da sam pomen njihovih imena parališe pojedince bez zaštite u državi koja se iz mnoštva razloga neefikasno bori sa kriminalom, oni su glavni nosioci radnje u Zlatanovićevom romanu. Ali, posebnu dimenziju ovom književnom delu koji prohodnijim čine registri navedeni kao integralni deo teksta, daje čitava galerija likova koji su vredan prilog književnoj predstavi ovdašnjeg mentaliteta. U njoj su psihološki profili srčanih i putenih hajdučkih ljubaznica, kockara, potkupljivih apsandžija, zelenaša, mehandžija, žandarma, žitelja neprosvećenog i mržnjom zatrovanog sveta. Svi oni svoje dane i noći provode na rubu egzistencije, i živi i mrtvi u isti čas, došavši do konačne spoznaje ili još uvek čekajući na nju. Sažeta u misli vodnika Kuzbabića da se dobro ne plaši zla, niti zlo dobrog, ona Zlatkovićevog čitaoca, između ostalog, opominje na ono što svi, skoro bez izuzetka, olako zaboravljamo: da nikada nismo samo na jednoj strani.

Autor: Olivera Nedeljković