Prikaz knjige „Najkraća istorija demokratije“: Sistem vredan borbe
Demokratija nije nepromenljiv politički poredak niti je njena istorija kretanje od autoritarizma ka slobodi, već proces koji se neprestano menja, razvija, posrće i opet uspostavlja. Od te pretpostavke polazi australijski politikolog Džon Kin u knjizi „Najkraća istorija demokratije“, u kojoj nastoji da na pristupačan, ali intelektualno ambiciozan način (najkraće) prikaže dugu i složenu istoriju jednog od najznačajnijih političkih izuma čovečanstva. Njegova osnovna namera nije samo da rekonstruiše razvoj demokratskih institucija već i da odgovori na pitanje koje u savremenom svetu postaje sve urgentnije: zašto su čak i društva duge demokratske tradicije danas suočena s ozbiljnom krizom poverenja u sopstveni politički sistem?
Jedna od najzanimljivijih teza knjige odnosi se na sámo poreklo tretirane teme. Suprotno uvreženom shvatanju da je demokratija nastala u antičkoj Grčkoj, Kin njene začetke pronalazi još u javnim skupštinama gradova Mesopotamije, oko 2500. godine pre nove ere. Ideja skupštinskog odlučivanja potom se širila različitim trgovačkim i kulturnim putevima, da bi se, u različitim oblicima, pojavila i u antičkom mediteranskom svetu. Atinska demokratija, koja se obično uzima kao njen istorijski početak, postaje samo jedna, mada izuzetno značajna i duga etapa.
Kin istoriju demokratije organizuje oko tri velika oblika njenog postojanja: skupštinske, reprezentativne i monitoring demokratije. Skupštinska demokratija počiva na neposrednom učešću građana u odlučivanju, dok reprezentativna demokratija, koja se razvija tokom srednjeg i novog veka, uvodi predstavnički princip i omogućuje upravljanje velikim teritorijama i politički raznorodnim zajednicama. Ipak, najvažniji deo knjige posvećen je monitoring demokratiji, čiji početak Kin smešta u period nakon Drugog svetskog rata. Njeno nastajanje proizlazi iz saznanja da izbori i vladavina većine sami po sebi nisu dovoljni da bi se obezbedila sloboda građana. Demokratija mora podrazumevati i stalnu kontrolu nosilaca vlasti, zaštitu ljudskih prava, društvenu raznolikost i smanjivanje nejednakosti. U tome ključnu ulogu dobijaju institucije i organizacije koje nadgledaju političke i ekonomske centre moći. Mediji i digitalne komunikacije postaju posebno važni jer omogućuju građanima da prate zloupotrebe, razotkrivaju nepravilnosti i zahtevaju odgovornost od onih koji upravljaju društvom. Demokratija tako prestaje da bude isključivo pitanje periodičnog glasanja i postaje svakodnevna praksa kontrole i ograničavanja moći.
Ipak, upravo u tom savremenom obliku demokratije Kin prepoznaje i brojne opasnosti. Digitalni prostor, koji je mogao da postane sredstvo širenja slobode i građanskog učešća, omogućuje i manipulaciju podacima, širenje dezinformacija i nadzor stanovništva. Sve izraženija društvena nejednakost, nezadovoljstvo građana i neodgovornost političkih institucija stvaraju pogodno tlo za uspon autoritarnih lidera.
Upravo stoga Kin ne pristaje na jednostavan optimizam, ali ni na zaključak da je demokratija osuđena na propast. Njegova odbrana demokratije ne počiva na idealizovanju postojećih političkih sistema, već na uverenju da nijedna vlast ne sme biti izuzeta od javne kontrole. Zato predlaže da posmatramo demokratiju kao promenljiv način zaštite ljudi, njihovih prava i prirodnog okruženja od koruptivnog dejstva neodgovorne moći. U takvom shvatanju demokratija nije samo političko uređenje već i etički princip: niko, bez obzira na položaj i autoritet, ne može imati pravo da trajno i nekontrolisano odlučuje o životima drugih.
„Najkraća istorija demokratije“ je mnogo više od sažetog pregleda jednog političkog fenomena. To je knjiga koja nastoji da objasni zašto demokratiju ne treba smatrati zauvek osvojenom tekovinom i zašto njeno očuvanje zahteva neprestan angažman građana. Njena možda najvažnija poruka jeste da demokratija nema unapred zagarantovan opstanak. Ona može da se uruši čak i onda kad njene institucije naizgled funkcionišu, a njeni protivnici ne moraju nužno nastupati otvoreno i nasilno. Upravo zato Kinova knjiga deluje naročito aktuelno: u vremenu ponovnog jačanja autoritarizma, političke manipulacije i razočaranja u predstavničke institucije, ona podseća da demokratija nije savršen sistem, već najvažniji oblik zajedničke borbe protiv neograničene moći.
Autor: Domagoj Petrović
