Prikaz knjige „Kratka istorija sveta u 50 laži“: Kako su laži menjale tok istorije
Kad stignemo do ranog modernog doba, videćemo kako osnovni elementi laganja počinju da se nekontrolisano nagomilavaju, u kombinaciji sa porastom teorija zavere i prevara.
Daleko od toga da je samo naše doba savremenih tehnologija, društvenih mreža, fabrikovanih vesti i postistine vreme sveprisutne laži – čitava istorija, ako se istraži dublje, prepuna je praznina iz kojih vire neistine. Inače, termin postistine prvi je upotrebio Stojan Stiv Tešić, srpsko-američki scenarista i književnik (1942–1996), koji je u svom tekstu „Vlada laži“ iz 1992. godine kritikovao američku javnost zbog toga što je naivno prihvatila laži administracije Buša Starijeg i samim tim prihvatila da živi u svetu u kojem „istina više nije važna“.
Međutim, isto se može reći za bilo koje doba ljudske istorije, što samo pokazuje koliko su neistine i manipulacije prirođene ljudskom rodu. To potvrđuje i knjiga istoričarke Nataše Tid „Kratka istorija sveta u 50 laži“, koju je objavila Laguna, u prevodu Saše Novakovića. Ova autorka na popularan način ukazuje na pogrešno protumačene aspekte ljudske istorije, a usredsređuje se na to na koji način su obmane, zataškavanja i prikrivanje istine menjali tok istorije kroz vekove. Neke laži, koje su ostale do dana današnjeg, kao da su se genetski prenosile sa generacije na generaciju i utiču na to kako ljudi formiraju rasne, nacionalne, klasne i predsrasude između polova.
„Istorija laži neporecivo je poražavajuća, obuhvata uspone i padove ideologija, religija i carstava. Ova knjiga je sastavljena od pedeset laži, od kojih se pojedine povezuju s drugima i protežu kroz vekove, dok neke ostaju, čini se, samosvojne, ali svaka neistina će ustalasati liniju vremena. Istražićemo evoluciju laži, počevši od sveta antike i prvih dana političkog izvrtanja istine i zataškavanja. Prelaskom na srednji vek, počinjemo da se upoznajemo sa trendom prepravljanja istorije da bi odgovarala tekućem narativu, zajedno sa korišćenjem pisane reči u promovisanju lažnih agendi i ideologija. Kad stignemo do ranog modernog doba, videćemo kako osnovni elementi laganja počinju da se nekontrolisano nagomilavaju, u kombinaciji sa porastom teorija zavere i prevara“, piše u uvodu Nataša Tid. Ona takođe zapaža da sa novim tehnologijama 19. veka dolazi do uspona i razvoja lažnih vesti, od smešnih i zabavnih podvala, do katastrofalnih primera novinarstva, koji su promenili svet, ali i uticali na gubitke miliona ljudskih života. Ovaj kratki istorijski pregled završava se 20. vekom, kao kulminacijom u evoluciji laži, masovnim zataškavanjima kolonijalnih zločina propagandnih ratova i pravljenjem lažne slike o čitavim događajima, predstavljanjem logora smrti kao domova za stare i bolesne. Pregled se završava černobiljskom katastrofom.
U poglavlju iz starog sveta, Julije Cezar je razmatran kao vladar koji je odgovoran za pronalazak spinovanja. Galski ratovi bili su mu potrebni za izlazak iz dugova, za dolazak do apsolutne vlasti, sticanje ratnog plena i bogaćenje. Da bi opravdao sebe kao nekoga ko radi za opšte dobro, a u stvarnosti masakrira i proteruje čitave narode radi lične koristi, objavio je „Komentare o galskom ratu“, gde tvrdi da je krenuo u progon Helveta koji su i sami planirali da se presele, a bili su pretnja za čitav Rim. Za masakr plemena Tigurini tvrdio je da je „božanska intervencija“, što je za Natašu Tid „najistaknutiji rani primer političkog spinovanja, iskrivljavanja istine da bi se opravdali nepopularni postupci“. Cezarovo izvrtanje istine prihvatila je Rimska republika, kasnije Rimsko carstvo, kao i istorija koja je „Komentare o galskom ratu“ smatrala jednim od najvažnijih ratnih izveštaja svih vemena, sve do sredine 20. veka...
Setimo se samo kako su Hitler i nacistička Nemačka usavršili spinovanje tako što su organizovali više lažnih incidenata na granici kako bi prikazali Poljsku kao agresora i nekoga ko maltretira nemačku manjinu, našavši izgovor da je napadnu 1939. godine. Posebno je povod bila lažna vest o navodnom poljskom napadu na nemačku radio-stanicu u Glajvicu. Napad su izveli pripadnici nemačke SS službe prerušeni u poljske vojnike, što je poslužilo kao opravdanje za početak Drugog svetskog rata.
Nataša Tid će se 20. vekom pozabaviti kasnije, do tada je obrazložila niz istorijskih neistina, među kojima je Tajna istorija o vizantijskom caru Justinijanu i njegovoj Teodori, čiju je navodno moralno unakaženu vladavinu prikazao istoričar Prokopije (rođen 500. godine) kao jedno lično viđenje i nezadovoljstvo vladarem, posle prve dve knjige naručenih hvalospeva. Kao pseudoistoriju autorka posmatra i delo sveštenika i pisca Džefrija od Monmuta, koji je u knjizi o istoriji britanskih kraljeva, svojevrsnom srednjovekovnom bestseleru, pisao o čarobnjaku Merlinu i kralju Arturu, o čijem postojanju se i dalje vodi rasprava.
U poglavlju o španskoj inkviziciji pokazano je kako su se inkvizitori lažima i korupcijom služili da bi donosili ukaze o proterivanju Jevreja i muslimana iz Španije, a sve to da bi prigrabili njihovu imovinu. „Recimo, 1678. godine, talas masovnih utamničenja u Majorki doneo je ogromnih 2,5 miliona oduzetih dukata“, piše Nataša Tid, koja zaključuje da broj smaknuća ljudi nije bio tako masovan kao što se misli, jer su korupcija i pohlepa ubile indirektno mnogo više ljudi.
Mržnja prema Jevrejima, koja ima korene još u srednjem veku, dospela je do savremenog doba, i to pokazuje ovo delo, a sve je počelo teorijom zavere kada su se od sredine 12. i u 13. veku, širile krvne klevete. Ukoliko bi neko dete umrlo ili nestalo, okrivljeni su bili Jevreji, koji su širom Evrope stradali u hiljadama, optuženi za satanističke rituale. Jedan od takvih slučajeva je i stradanje malog dečaka Simona iz Trenta, u severnoj Italiji, koji se utopio, a za to je utamničena čitava lokalna Jevrejska zajednica. Stradanje je bilo veliko. Ovaj slučaj ušao je 1493. u takozvane Nirnbernške hronike, sa slikom Simonovog mučeništva, koji je predlagan i za sveca. To doseže i do 1934. godine, u kojoj se ilustracija Simonovog stradanja našla u nemačkom tabloidu Šturmer, u okviru nacističke, antisemitske, propagande, a zatim je objavljivana u mnogim drugim nacističkim glasilima i knjigama. Iskorišćena je i u delu Helmuta Šrama „Jevrejska ritualna ubistva, istorijsko ispitivanje“, koje je opravdalo nacističko konačno rešenje.
Sve to vodi i do rukopisa „Sionski protokoli“ i podmuklog nacističkog prikrivanja zločina u logorima, kada je logor Terezin korišćen kao ulepšana i našminkana kulisa lepog života, predstava za naivne predstavnike Crvenog krsta, koji su i 1944. godine verovali u ponuđene laži o domovima za stara lica. Snimljen je i film o slatkom životu u logoru, posle kog je glumac Ditrih Kurt Geron, zajedno sa ostalima, ubijen u Aušvicu u gasnoj komori. Brojni su primeri laži i propagande, pa i one iz Prvog svetskog rata, a posebno je sramotan primer Staljinovog novinara Voltera Durantija koji je Zapadu davao lažne informacije, prikrivajući milionske smrti od gladi u SSSR-u, a veličajući Staljina kao vođu velikih dostignuća.
Autor: Marina Vulićević
Izvor: Politika
