Prikaz knjige „Džingis-kan i stvaranje savremenog sveta“: Javna istorija Mongola
Dok su se hrišćani i muslimani istrebljivali u krstaškim ratovima, na Dalekom istoku se kovala imperija koja će po svojim učincima, za samo dvadeset pet godina, osvojiti više teritorija nego što je to Rimljanima uspelo za četiri veka. Reč je o imperiji koju je 1206. uspostavio – po rođenju svojevrsni parija – Mongol Džingis-kan. Teško da postoji značajnija zemlja od njegove koja je sa manje predrasuda, pa i znanja, „obrađivana“ u Zapadnoj civilizaciji. Pejorativnost koja je pridavana njenim vojnicima, pa katkad i svim stanovnicima, u neukim predstavama kreće se od naziva Tatari, izvedenog od grčkog tartar (pakao) do danas izrazito politički nekorektnog termina mongoloid.
Američki istoričar stručan za plemenske narode i visokočitani autor desetak povesnih knjiga Džek Vederford potrudio se da razbije deo predrasuda u vezi sa Mongolima, ali pretežno za svog naslovnog junaka. Džingis-kan jeste bio okrutan prema narodima koji su u njegovim osvajačkim ratovima odbijali da mu se povinuju, ali i blagorodan spram onih što jesu. Osvojio je teritorije između Gruzije i Jermenije do Koreje, ali i ukinuo mučenje, jemčio verske slobode i uništio feudalni sistem zasnovan na aristokratskim privilegijama, prethodno ujedinivši sva stepska mongolska plemena koja su dotad međusobno ratovala i pljačkala jedno drugo, te promenio njihov način života. Stvorio je najefikasniju srednjovekovnu vojsku i osmislio nove ratne strategije, otvorio je trgovačke puteve koji su povezali sav tada poznati svet. Stoga i podnaslov knjige glasi Stvaranje savremenog sveta. Ali ne samo stoga.
Posredi nije puka biografija naslovnog junaka ni zato što se priča o imperatoru proteže na govor o njegovim naslednicima, čije vojske su doprle do Balkana, Poljske i Mađarske, Egipta odnosno Japana. Njihova ratna umešnost praćena je istim nivoom veština u većini drugih oblasti, uključujući i zasnivanje zasebnog alfabeta i monetarnog sistema. Verovatno je poenta u tome što je vladanje tako bezmernim teritorijama i opšti nedostatak znanja na koji su Džingis-kan i njegovi naslednici bili primorani, s obzirom na to da na mongolskim stepama ranije nije bilo ni poljoprivrede ni trgovine, uticali na njih da usvajaju sve što je bilo od vrednosti a na šta su nailazili u svojim prodorima, od tehnologije obrade zemlje do astronomskih, medicinskih i filozofskih spoznaja. Tako je, na kraju, Marko Polo, prateći Put svile, morao dospeti do dvora Džingis-kanovog unuka Kublaj-kana, koji je ustanovio dinastiju Juan i umeo da spretno vodi Kinu sa kraja četrnaestog veka.
Vederfordovo delo je izrazito dobro dokumentovano, pri čemu autor često polazi od takozvane „Tajne istorije Mongola“, teksta koji je sačuvan zahvaljujujući jednoj njegovoj reprodukciji iz četrnaestog veka, pisanoj na kineskom jeziku. Budući da istoričar, na sreću, ne može da odoli uticaju ovog svog primarnog izvora, knjiga nije samo uzbudljiva i zanimljiva zbog saznanja koja donosi, nego poprima epske i lirske tonove „tajne istorije“, često delujući više kao avanturističko-poetski roman u gotovo hagiografskom tonu nego kao biografija nekoliko velikih istorijskih ličnosti na čelu sa Džingis-kanom.
Autor: Domagoj Petrović
