Da su naše vrle kneginje uzimane da budu turske sultanije – znali smo. Da su mnogi veliki veziri i visokorangirane paše bile naše gore list – i to smo znali (jedan od vezira iz turskog Srbistana svojevremeno je čak upravljao Egiptom – to već možda i niste znali!). Da se srpski koristio u srednjem veku kao diplomatski jezik u vilajetu – opšte poznata činjenica! Naša istoričarka Zorica Janković, međutim, u svojoj studiji „Caru na divan“ zalazi dublje u istorijsku građu, arhive i štampu, kako bi izuzetno temeljno, ali sažeto i pitko, istražila sve susrete srpskih poglavara sa osmanlijskim padišasima pridružujući se tako ovim delom svojim koleginicama istoriografima Ljiljani Čubrić i Aleksandri Vuletić u Laguninim redovima vrsnih poznavateljki istorije. Dobro nam došla!

Od Miloša Obrenovića koji se prvi poklonio turskome caru u Stambolu davne 1833. do kralja Petra I Karađorđevića koji je to učinio poslednji 1910. svi su naši vladari održavali odnose s turskim dvorom uglavnom nastojeći da olakšaju položaj pokorenog Srblja pod turskom čizmom (neki su ga, doduše, i pogoršali). Zorica nam u ovoj istorijski vrednoj knjizi otkriva šta se sve dešavalo u zaleđu takvih sastanaka koji su krojili našu stvarnost u 19. veku. Izbegavajući dosadne političke dijaloge i pregovore, Zorica više istražuje okolnosti koje su dovele do ovih susreta, putovanja, ceremonijal, prijeme, goste, pa i odeću i opštu atmosferu, oslikavajući nam opšti duh i bonton toga vremena i otkrivajući nam i tihe diplomatske ratove tadašnjih vodećih evropskih sila koje su naše prostore koristile kao šahovsku tablu za svoje igre.

Od osam opisanih susreta, na pet su naši vladari odlazili kao vazali sultanovi, nekad čak i kao još maloletni momci – Mihailo Obrenović i sultan Abdul-Azis imali su samo po 17 godina kad su se susreli 1839. Godine 1830. sultanovim je hatišerifom Srbiji data autonomija i tada je Miloš priznat za kneza sa zakonodavnom, izvršnom i sudskom vlašću, a Turska više nije mogla da se meša u srpske poslove direktno. Miloš će se, kao srpski samodržac, naći u Porti 1835. kod Mahmuda II sa svitom od 60 lica ispraćen iz Požarevca topovskim plotunima, uz svečane dočeke u svim usputnim mestima. Izašavši pred cara u srpskoj generalskoj uniformi nakićenoj ordenjem, Miloš je morao da ukaže čast i poljubi mu nogu, nakon čega je darivan sabljom i odlikovanjem, a dobio je i ata pod opremom od zlata. Svestan moći propagande, vazda prepredeni Miloš dao je da se vest o tome odmah pošalje u domovinu i razglasi na radost narodu. Slavilo se i u crkvi i po ulicama. Odlazeći na ručkove, balove i posete na carskom atu, Miloš je izazivao opšte ushićenje na turskim džadama, obasipan zlatom i dijamantima od domaćina svih prijema i poseta. Stoga i ne čudi da je nakon Miloševe smrti otkriveno da bogatstvo koje je ostavio za sobom premašuje današnjih fascinantnih milijardu dolara! Uspeo je čak i da od sultana iskamči šest topova lukavo ga slagavši da ih vlaški i moldavski kneževi imaju, a on nema, iako ih ni oni nisu imali.

Zorica će nam otkriti i sve o susretu Miloševog mnogo prosvećenijeg naslednika Mihaila i Abdul-Medžida koji su na vlast stigli u razmaku od svega nekoliko meseci kao još mladi momčići. Mihailo je pred sultana izašao s majkom kneginjom Ljubicom i to nakon što je mesec dana morao da čeka u Carigradu na audijenciju (ne brinite, kasnije će im se u slast osvetiti)! Isto kao i nakon Miloševe posete i sada je

sultanovim fermanima nakon susreta zapravo zauzdana kneževska samovolja uz davanje više prava opoziciji i skupštini. Što za nas i nije bilo tako loše, ali za kneževe lično jeste.

Abdul-Medžid će se kasnije sastati i sa knezom nove dinastije Aleksandrom Karađorđevićem nakon što narod najuri Mihaila iz zemlje 1842. I Aleksandar je sultanu morao da celiva carsku papuču iako je bio čak 17 godina stariji od njega. Knez Mihailo će se u drugom delu svoje vladavine ponovo naći oči u oči s turskim vladarem, ali ovoga puta kao knez koji je osnovao narodnu vojsku spreman da jednom za svagda istera Turke iz Srbije (osveta se najbolje služi hladna). Njegova će poseta biti ujedno i najuspešnija od svih ostalih, jer su njome Turci takoreći izbačeni iz kneževine. Srbija se posle nekoliko vekova oslobodila osmanlijskih okova!

Autor: Miroslav Bašić Palković