Priče o rečima – reči u pričama

Iako prvi put objavljen daleke 1818. godine, „Srpski rječnik“ Vuka Stefanovića Karadžića ostao je do danas nepresušna riznica u kojoj svaka generacija može iznova otkrivati dragocena značenja koja se kriju iza svake reči što se tamo nalazi, pa i iza onih izraza koji na prvi pogled ne deluju dovoljno inspirativno da se od njih mogu načiniti posebne priče – ali Vuk je upravo to činio, često rušeći formalne granice i prelazeći iz leksikografije u kratke prozne oblike po uzoru na narodne umotvorine.

Odavno su uočene sve specifičnosti „Srpskog rječnika“, među njima i ona da je to uglavnom vokabular jednog čoveka, onog koji je leksikon i sastavio, te ne treba čuditi ako na pojedinim stranicama ove knjige zapazimo subjektivna tumačenja koja danas možda ne bi bila prikladna ni leksikografiji ni filologiji uopšte, ali često baš takva objašnjenja čine da nam smisao bude mnogo jasniji nego da se Vuk striktno držao naučne terminologije i da nije unosio sopstvena iskustva u definicije izvesnih pojmova.

Takođe je odavno zapažena književnoumetnička vrednost Vukovog leksikografskog rada, pa su neretko od pojedinih odrednica iz „Srpskog rječnika“ bile sastavljane nove zbirke, pa  seotišlo dotle da izvesna Vukova objašnjenja iz dva izdanja „Srpskog rječnika“ (1818, 1852) ne budu smatrana samo zasebnim pripovetkama, nego da se organizuju u svojevrsni azbučni roman (upravo je tako nazvan izbor iz Vukove leksikografije za ediciju Deset vekova srpske književnosti).

Setivši se i sa dubokim poštovanjem spomenuvši svoje prethodnike u sačinjavanju zbirki pripovedaka od materijala iz „Srpskog rječnika“, Miodrag Maticki je i sâm načinio jedan stroži izbor iz Vukovog dela ne bi li kroz knjigu naslovljenu kao „Priče o rečima“ još jednom podsetio srpsku publiku da su Vuku izvesne reči i pojmovi poslužili da svoje epohalno delo ispuni kratkim ali upečatljivim pričama pomoću kojih se značenje dotičnog izraza otkriva na maestralan način čak i onda (a u nekim slučajevima pogotovo onda) kad se tumačenje ne oslanja na filologiju i istoriju, nego prvenstveno na legendu i anegdotu.

Ne može se poreći Vukova iskrenost, možda i prostodušnost, kad objašnjenje nekog pojma započne rečima „pripovijeda se“ ili kad sâm prizna kako je čuo da se negde nešto govori mada nije siguran da li je to istina, a naročito je zanimljivo kad su u priču uneseni lični doživljaji ako već nije bilo načina da se dotična odrednica definiše na efektiniji način.

I to je još jedna osobenost „Srpskog rječnika“: što nije pisan konvencionalno i što ponekad može i šokirati čitaoca, naročito onda kad se kod predstavljanja duhovnih vrednosti i religioznih pojmova Vuk mnogo više oslanja na šaljive priče nego na istoriju i hagiografiju (ovaj fenomen, da nas „Srpski rječnik“ čvrsto drži na zemlji čak i kod onih odrednica koje imaju apstraktno značenje, slikovito je prikazao Meša Selimović u svojoj studiji „Za i protiv Vuka“).

Iako je leksikon sastavljao sa izvesnim naučnim pretenzijama, Vuk je ipak pisao za šire narodne mase i samim tim je odrednice tumačio onako kako ih je tada tumačio običan narod, ali bez obzira na to, i danas je zanimljivije pročitati narodno predanje o nastanku nekog grada ili manstira nego da je Vuk samo opisao njihov spoljašnji izgled; zanimljivije je pročitati kako se dva vladara različitih naroda krvno povezuju kroz jednu legendu nego da je Vuk iz nekih starih hronika samo prepisao najvažnije podatke iz života dotičnih ličnosti; zanimljivije je što su pojedine reči objašnjene na komičan način i u svom prenesenom (ponekad i dvosmislenom) značenju nego da su definisane striktno prema filološkim pravilima.

Nije na odmet podsetiti se da opscene reči nisu bile za Vuka velika prepreka, te da je bio oštro kritikovan i zbog toga što je u svoja dela unosio pogrdne izraze, a čak i danas, kad su stege znatno ublažene i kad nije nikakav šok naići na takvu reč u knjizi, ipak nećemo ostati ravnodušni kad u Vukovim tekstovima naiđemo ne samo na opscene izraze, nego i na slikovito (često i lascivno) objašnjenje pojmova kojima u Vukovo vreme sigurno nije ni bilo mesta u štampanim delima – ali, sve je to jezik i sve je podložno preispitivanju, a upravo je Vuk takvim radikalnim postupcima doprineo da dotadašnje stege popuste i da se počnu štampati one reči koje je bilo zazor i izgovoriti.

Pošavši od izdanja „Srpskog rječnika“ iz 1852, Maticki je izbor Vukovih tekstova proširio uključivši i pojedina objašnjenja iz „Narodnih srpskih poslovica“ (prvo izdanje 1836), što se savršeno uklopilo sa prozom iz „Rječnika“, te se još jednom pokazalo kako je Vuk bez problema koristio kratke prozne forme i kad je bio leksikograf i kad je bio folklorist.

Pored Vukovih proznih tekstova koji čine integralni deo knjige, „Priče o rečima“ obogaćene su predgovorom Miodraga Matickog, pogovorom Maje Pavlović-Šajtinac, kao i detaljnim Vukovim životopisom koji je sačinio Dejan Mihailović, te se kroz tri stručna teksta pruža mogućnost čitaocima da iznova spoznaju zanimljiv život i svestran rad tvorca savremenog srpskog književnog jezika.

Autor: Dušan Milijić