„Prijatelj Jermenin“ Andreja Makina: Misterija crnih očiju

U romanima Andreja Makina krije se mnogo gorčine, koja je pak dovoljno suptilna da ostavlja trag u sećanju. Autor i njegova zajednica vernih čitalaca – sastavnog dela njegovog rada koji nastavlja da se razvija od „Francuskog zaveštanja“ (Gonkurova nagrada 1995) – umeju da pronađu pukotine u sistemu i istraže skrivenu lepotu, slobodu, prijateljstvo, pa i ljubav. Uhvaćeni, prerađeni i obnovljeni, ovi trenuci ukradeni od socrealizma čine Makinovu poetiku, koja ume da prenese osećanja koja odolevaju zabranama, iako su iz njih nastala. A sve ovo uprkos dvostrukoj kazni jer je pripovedač u sirotištu, a istovremeno se suočava sa opasnostima represije u Sibiru, u Krasnojarsku, na obalama Jeniseja.

Najjasnija pripovest romanopisca

Ispostavlja se da je „Prijatelj Jermenin“ najmanje kriptičan, najjasniji i čisto biografska pripovest romanopisca, a i jedan od najkraćih, u stilu vešto napisanog ruskog romana koji suptilno prerasta u presek jedne sudbine. Sudbine tinejdžera se prepliću kada narator spasava Vardana, jermenskog dečaka, žigosanog kao „separatista“ kome preti istovetna sudbina njegovih sunarodnika, čiji su životi tesno povezani sa zatvorom pored kog su naseljeni.

Vardan izniče iz neverovatnog sveta koji nastanjuju „nekadašnji zatvorenici, ostareli i sakati skitači, uplašeni beskućnici koji su – kao često u Sibiru – u čitavoj svojoj biografiji imali samo geografiju svojih lutanja.“ Neophodno je istaći Makinov izuzetan pristup oslikavanju sporednih likova, kao i u svim prethodnim delima, sa snažnom evokacijom koja neminovno preplavljuje čitaoca.

Vardan upada u probleme sa dečacima iz odeljenja, a iz tuče ga izbavlja narator – scena u kojoj je Makinovo „ja“ tako retko ali jasno naglašeno, kao da pisac u zrelom dobu odbacuje trikove i paravane koji obično unose pometnju u percepciju čitalaca.

Empatija

Međutim, veličanstvena empatična slika koju pisac oslikava o Jermenima i o vezama ljudske solidarnosti koje se ostvaruju u kvartu u predgrađu Đavolov kraj prepliće se sa diskretnom i oštrom refleksijom o svesti naroda, njihovom identitetu, pravu na poreklo za koje su se izborili altruizmom, usvajanjem, životnim tokom koji se može usmeravati kao reka; na primer, kada se jedna žena nađe na meti patrijarhalne mržnje...

Vardan, kog postepeno upoznajemo kao čitaoci, postaje jedan od onih nezaboravnih književnih likova – Vardan sa velikim crnim očima, Vardan nežan ali istrajan, okružen smrću i već usredsređen na „drugu dimenziju postojanja“ – saginje se ka talasu i izgovara: „Ja sam svakako upravo onaj, niko drugi.“ Nakon nekoliko redova Andrej Makin piše: „Pedeset godina kasnije imam mogućnosti da to potvrdim, jer ono lice usred vodenog toka i zlatnožutog lišća, i dalje ostaje vrlo živahno svetlo među svim onim što sam otada doživeo. Pravo poreklo toga deteta, njegovo jedinstveno istinsko poreklo, bilo je onaj jesenji dan, tih i obasjan suncem, po strani od halapljivih i užurbanih ljudskih života.“

Izvor: archyde.com
Prevod: Borivoje Dožudić