Da li su gradovi najveći ljudski izumi? – prikaz knjige „Metropolis“

Autor Ben Vilson nas u svojoj novoj knjizi „Metropolis: Istorija grada, najvećeg izuma čovečanstva“ vraća stotinama godina unazad i vodi na uzbudljivo putovanje u više od dvadeset gradova sveta, pokazujući nam dobre i loše strane ovih ljudskih „izuma“. Loše strane kao što su nezdrava sredina, nisu posledica saobraćaja i građevinarstva, već onoga što je golim okom nevidljivo. Grad, kako Vilson kaže, nije skup zgrada i kuća, već organizam koji utiče na stanovnike koji žive u njemu. „Mene više zanima vezivno tkivo koje spaja čitav taj organizam, a ne samo spoljašnji izgled ili glavni organi“, navodi autor.

Klimatske promene su nas naterale da ponovo razmislimo o ruševinama legendarnog sumerskog grada Uruka, koje su stare 7.000 godina, kao i drugih drevnih urbanih centara koji su „bili planirani kao sredstvo da se ljudska aktivnost ustroji po nevidljivom poretku i energijama vaseljene“, piše Vilson. Gradovi koji su se nalazili u dolini Inda, u oblasti današnjeg Pakistana, bili su kao raj na vodi: nisu imali hramove ni palate, osim ambara, sala za okupljanje i sistema za kanalizaciju i vodovod, koji su umesto toga mogli biti sveti centri za život zajednice.

Grad Vavilon nazivali su paklom, „prvobitnim gradom greha“. Bio je prepun neukusnih urbanih aspekata. Stihovi iz Starog zaveta kao da su slobodno može da bude deo nekog savremenog političkog oglasa: „Teško gradu krvničkom, sav je pun laži i otimanja, grabež ne izbiva iz njega!“ A Žan-Žak Ruso ga je opisivao kao „pun spletkara, zaludnih ljudi bez religije ili načela, čija mašta, is­kvarena lenjošću, nedelatnošću, ljubavlju prema užicima i velikom potrebom, rađa samo čudovišta i nadahnjuje samo na zločine“. 

U poglavljima o takozvanim klasičnim civilizacijama, Atini, Aleksandriji i Rimu, autor diskutuje o kreativnosti svakog od ovih polisa. Grčki arhitekta, Dinokrat sa Rodosa, napravio je jednostavan plan ulica u Aleksandriji, kako bi se stanovici lakše snalazili, dok je, s druge strane, nejednaka Atina bila mesto za „spontanost i eksperimentisanje“. Kada su Rimljani zavladali svetom, doneli su i svoju arhitekturu. Izgradnja kupatila, kako kaže Vilson, varvare je podstakla da budu čistiji, urbaniji i nalik Rimljanima.

Autor povezuje Bagdadov haotičan razvoj sa dinamikom koja je podstakla neke od ideja koje su tek nakon dosta godina prihvaćene u Evropi. Persijski matematičar, astronom, astrolog i geograf, Muhamed el Horezmi, objedinio je grčke, vavilonske, persijske, indijske i kineske spise iz Bagdada i postavio temelje matematičkim jednačinama. Zahvaljujući tome, danas možemo da šaljemo ljude na Mesec ili kupujemo preko interneta.

Početkom 12. veka, kada su se hrišćanska i paganska plemena borila u ruševinama Rimskog carstva, istočnoevropska granica bila je kao oblast bez investitora. Nemački vojvoda Henrik Lav izgradio je Libek, prvi od nekoliko stotina gradova-tvrđava, koji su za vreme Krstaških ratova sakupljali opremu i oružje za borbu. Hanzeatska liga oslanjala se na ekonomsku i vojnu moć, i tako sklapala poslove. Lisabon se ugledao na Libek i njegovu politiku primenio na Afriku i Aziju, gde su trgovina robovima i oružje stvorili ono što Vilson naziva „zaštitnim reketom“. Jedan muslimanski vladar izjavio je „da je nečuveno nekome zabraniti da plovi morem“.

U 17. veku, Amsterdam se istakao kao grad razmene informa­cija i grad konkretnog posla u kome je država spajala korporacije, banke i trgovce, i tako stvorila prvo tržište vrednosnih hartija na svetu. Opcijske ugovore i fjučerse (ugovori koji zahtevaju isporuku određenog sredstva po tačno određenoj ceni u budućnosti), kupovine „uz polugu“ i „kratke prodaja“ Amsterdamci su nazivali trgovinom vetrom, bez stvarnog posedovanja robe, za razliku od trgovine nečim opipljivim. Građanski etos bio je manje povezan sa institucijama, a više sa privatnim bogatstvom.

Osamnaestovekovni London, smatra Vilson, sadrži najključniji gradivni elemenat gradova – društvenost, mada je nju ubrzo zamenila isključivost. Mančester se smatrao prljavim gradom, jer su u njemu živeli imigrantski radnici iz britanske kolonije (Irska), i tu proizvodili tkaninu od pamuka koji su uzgajali i skupljali robovi sa američkog Juga. Fridrih Engels Mančesterovu siromašnu četvrt nazvao je „paklom na zemlji“. Ideolozi „mančesterske škole“ verovali su da će nesputani kapitalizam doneti svetu mir i harmoniju, što se pokazalo se kao glavna sila u novijoj globalnoj istoriji.

Poslednje mesto na koje nas Vilson vodi jeste Lagos. Ovo je metropola budućnosti, u kojoj su se gradovi transformisali iz agora u regije, prisvajajući zemlju i resurse neverovatnom brzinom, dok se, u međuvremenu, nejednakost širila podjednakom brzinom.

Budućnost gradova kakvu Vilson vidi veoma je mračna: močvare ispunjene neboderima za pranje novca; logistički centri puni robota koji velike gradove snabdevaju jeftinijom robom; zdravstveni radnici kojima putovanje na posao oduzima više novca i vremena. Autor se nada da u budućnosti gradove nećemo gledati kao tehničke izume, već kao vezivno tkivo koje spaja živote, iskustva i tela. Ali, mi smo već deo tog tkiva, bili mi toga svesni ili ne.

Autor: Robert Salivan
Izvor: nytimes.com
Prevod: Lidija Janjić