„Sarum: roman o Engleskoj“ Edvarda Raderfurda pripoveda istoriju ostrva od kraja poslednjeg ledenog doba do sadašnjeg vremena, mešajući impresivnu količinu faktografskih podataka sa fikcijom. Ispunjen mapama i porodičnim stablima, knjiga počinje etimološkim objašnjenjem naziva „Sarum“ (tradicionalno pogrešno izgovaranje srednjovekovne skraćenice za naziv Solzberijske ravnice).

Veoma pažljivo istraženom rekonstrukcijom promena u fiktivnom društvu koja se da zapaziti kroz poglavlja, Raderfurd nam obelodanjuje istoriju ekonomije kroz intrigantne detalje. Evolucija engleske ekonomije je bila veoma postepena, tako da u knjizi pratimo kako se korak po korak pretvara u istoriju politike. Kapitalizam veoma rano stiže u Solzberijsku ravnicu (tkačnice iz 1244. godine su „kombinacija kapitalizma i feudalizma koja je tipična za to vreme“). Zaista, tu je skoro od samog začetka, u karakteru prvog dugoprstog lopova, čiji je genetski kod istkan od brojnih trgovaca hladnih glava, ali i srca.

Ono što stoji nasuprot nepobitnom napretku radnje je druga stvar koja treba da bude u fokusu interesovanja čitaoca – dramatična ironija istorijskog zaborava. Svaki potonji period je skoro potpuno neupućen i neupoznat sa erom koja mu je prethodila. Autor stalno podseća čitaoca na ono sa čime likovi nisu upoznati i istorija počinje da dobija na humoru i patetici. Tako se siromašna skitnica 1480. godine moli Bogu da mu da znak kojim putem treba da nastavi svoje putešestvije, i dobija ga u vidu munje koja zapali apsolutno pravu liniju preko žitnog polja (u pravcu Londona): „kako je mogao znati da je, zakopan pod žitnim poljem, hiljadu godina tu ležao, skriven, mali rimski put s gvozdenim prelivom, duž kojeg se, budući da je bio savršen provodnik, upravo uzemljila ogromna munja.“ Srednjovekovna vera se time zasniva na tehničkim činjenicama koje dele stari Rimljani i savremena istorija...

Iako je fokus prvenstveno na Solzberijskoj ravnici i njenom okruženju – koje doista sadrži bogate arheološke slojeve – radnja koja ima epizodnu ulogu se ne odigrava nužno na toj sceni. Priča se široko rasplamsava i obuhvata takve istorijske prekretnice poput Američke revolucije i Nelsonove pobede u bici kod Trafalgara; autor jednostavno šalje žitelja Saruma da bude učesnik.

Raderfurd  dosledno stvara raznovrsne likove unutar porodičnih zajednica, a suparnici se često sukobljavaju po prilično sličnom šablonu. Majstorska tvorevina kruga sačinjenog od plavog kamena unutar Stonhendža je delo obrađivača kamena vođenog ljubomorom, kao što su i izvanredne rezbarije unutar Solzberijske katedrale izrađene rukom majstora koji je požudom doveden do ludila. I tako se istorija ponavlja: Krona, kralj koji vlada oko 2ooo. godine p.n.e, nameće promenu religije i ugnjetava svoj narod zato što nije u stanju da obezbedi muškog naslednika; Henri VIII će se na sličan način suočiti sa istim problemom koji će, naravno, imati sličan ishod.

Takvo zamršeno ponovaljanje proizvodi temeljni i duboko konzervativni osećaj kontinuiteta i društvene sigurnosti. Roman se završava dovitljivom pošalicom tako što lopov ukrade tašnu iz kola koja nisu zaključana tokom posete Princa od Velsa Solzberijskoj katedrali 1985. godine. Ova krađa, na mestu gde se susreće pet reka, ponavlja radnju prvog praistorijskog dugoprstog pljačkaša, od kog moderni kradljivac zapravo vodi poreklo. Prijemčivo šarmantna, kroz 1500 stranica istorije Engleske, ljudska priroda uverljivo ostaje ista i nesumnjivo će i biti sve dok nas opet ne zadesi sledeće ledeno doba.

Izvor: nytimes.com
Prevod: Aleksandra Branković