Poigravši se sklopom dveju reči i njihovim kontekstom, Vanja Bulić je kroz naslov svog romana dao najefektniji opis jedne poluvekovne epohe, društva i ideološkog sistema, jer sve što se nakon 1948. godine dešavalo u Jugoslaviji, kao da se vrtelo oko pitanja ko je bio a ko nije bio zatočen na Golom otoku i kao da su sve oči bile uprte u ovu vododelnicu, koja je ostala kao neprebolna rana i simbol jedne države.

Ne treba posebno objašnjavati šta je bio i čemu je služio zatvor na Golom otoku – o tome se već decenijama piše i govori, nekad u vidu autentičnih svedočenja, nekad u vidu arhivskih istraživanja, ali ponekad se zaboravlja da izlazak iz golootočkog kazamata najčešće nije značio slobodu u pravom smislu tog pojma, nego početak nove psihičke torture u ionako već podozrivom i dovoljno uplašenom društvu, a neretko i razdor unutar porodice bivšeg osuđenika, što je posebno znalo da se odrazi na mlađe generacije, premda su one tek odrastale u vreme staljinističkih obračuna sa navodnim staljinistima i jedva da su ih se sećale, a kamoli razumele.

Zato je bitno obratiti pažnju na sâm naslov, jer čak i kad bi se druga reč doslovce shvatila kao skraćeni naziv ozloglašenog jadranskog ostrva, opet treba znati da Bulić nije pisao roman o Golom otoku, nego prvenstveno o posledicama tog političko-ideološkog fenomena – a i da se dotična reč iz naslova shvati u prenesenom smislu, kao sramni beleg u istoriji jedne države, opet su u prvom planu prikazane psihičke infekcije koje je taj otok decenijama znao da izaziva.

Najzad, tu je i ono značenje naslova koje je doslovno i koje se čitaocima razotkriva već na prvim stranicama romana, ali koje opet dokazuje da su i otoci na čovekovom telu neretko posebna priča koju ne može svako da razume i protumači, nego samo onaj ko i sâm nosi na svom telu ili u duši slične otoke.

Obuhvativši hroniku jedne porodice tokom druge polovine dvadesetog stoleća, a pritom iznevši događaje kao da je slučajno i bez posebnog plana prelistao stare dnevnike i beležnice (preskočivši ponekad i po nekoliko godina u toj nasumičnoj hronici), Bulić je istovremeno dao i karakterističan sociološki presek sredine u kojoj njegovi likovi obitavaju, a naročito je pažljivo pratio i dočarao nagli (možda i prenagljeni) razvoj Beograda od uništene trgovačke čaršije nakon Drugog svetskog rata, preko naizgled bezbrižne oaze za mlade buntovnike, do velegradske džungle koja je svojim došljacima počela da se prilagođava istom brzinom kojom se oni njoj prilagođavaju.

Iako roman „Oko otoka“ predočava samo najbitnije segmente iz života glavnih junaka, čitalac će bez problema prodreti u epohu i ambijent, pa i u psihološke profile samih likova, jer naizgled nasumične scene iz života pojedinaca i iz istorije komunističke Jugoslavije zapravo predstavljaju one prelomne momente koji su neophodni za razumevanje porodičnih lomova, razorenih prijateljstava, međugeneracijskih nesuglasica, ali i fatalnih političkih grešaka.

Nije slučajno ispod naslova stavljena napomena da su sve laži u romanu istinite, jer upravo je istorija Jugoslavije pokazala da može biti istinito i ono za šta se mislilo da ne postoji ni u najbujnijoj mašti, a pošto je svoje likove načinio na osnovu tipičnih biografija rastrzanih „golootočana“ i beogradskih mangupa koje je iskoristila Služba državne bezbednosti, Bulić je kroz autodestrukciju jedne porodice slikovito prikazao i autodestrukciju jedne države.

Može to delovati kao čista formalnost, ali reč otok se u naslovu Bulićevog romana piše malim početnim slovom, jer tu zapravo i nije reč o geografskoj odrednici, nego o večitom belegu koji je na licu jedne države ostao čak i nakon što je ona iščezla – uz opasku da je i taj otok, koji nikada nije splasnuo, sigurno doprineo širenju infekcije koja je za tu državu bila smrtonosna.

A i kad se danas sa dozom nostalgije progovori o toj iščezloj zemlji, pa čak i kad se njena istorija idealizuje do krajnjih granica, opet ostaje taj otok kao izraslina koju je nemoguće zaobići.

Autor: Dušan Milijić